ЁЯУШ рдХृрд╖ि рд╡िрдд्рдд рдФрд░ рдмीрдоा | Agricultural Finance and Insurance Blog - 233
Title: рдХृрд╖ि рд╡िрдд्рдд рдФрд░ рдмीрдоा
Subtitle: рдХृрд╖рдХ рдХे рд▓िрдП рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдФрд░ рд╡िрдХाрд╕ рдХी рдХुंрдЬी
Tagline: рд╕рд╣ी рд╡िрдд्рддीрдп рдпोрдЬрдиा рдФрд░ рдмीрдоा рд╕े рдЦेрддी рдХो рдмрдиाрдПं рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рдФрд░ рд▓ाрднрдХाрд░ी
Description:
рдпрд╣ рдкुрд╕्рддрдХ рдХिрд╕ाрдиों, рдХृрд╖ि рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдпिрдпों рдФрд░ рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдЕрд░्рдерд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдХे рдЫाрдд्рд░ों рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рдоाрд░्рдЧрджрд░्рд╢िрдХा рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рдХृрд╖ि рд╡िрдд्рдд, рдХृрд╖ि рдЛрдг, рд╕рд░рдХाрд░ी рдпोрдЬрдиाрдПँ, рдмीрдоा рдпोрдЬрдиाрдПँ рдФрд░ рдЬोрдЦिрдо рдк्рд░рдмंрдзрди рдХे рдмाрд░े рдоें рд╡्рдпाрдкрдХ рдЬाрдирдХाрд░ी рджी рдЧрдИ рд╣ै। рдкाрдардХ рд╕ीрдЦेंрдЧे рдХि рдХैрд╕े рд╕рд╣ी рд╡िрдд्рддीрдп рдиिрд░्рдгрдп рдФрд░ рдмीрдоा рд╡िрдХрд▓्рдкों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдХृрд╖ि рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдп рдХो рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рдФрд░ рдЕрдзिрдХ рд▓ाрднрдХाрд░ी рдмрдиाрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।
Keywords:
рдХृрд╖ि рд╡िрдд्рдд, рдХृрд╖ि рдЛрдг, рдХिрд╕ाрди рдмीрдоा, рдЬोрдЦिрдо рдк्рд░рдмंрдзрди, рд╕рд░рдХाрд░ी рдпोрдЬрдиाрдПँ, рдлрд╕рд▓ рдмीрдоा, рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдмैंрдХिंрдЧ, рдХृрд╖ि рдиिрд╡ेрд╢, рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╡िрдХाрд╕, рдЦेрддी рдоें рд╡िрдд्рддीрдп рдпोрдЬрдиा
Proposed Index / Chapters
рднाрдЧ 1: рдХृрд╖ि рд╡िрдд्рдд рдХा рдкрд░िрдЪрдп
-
рдХृрд╖ि рд╡िрдд्рдд рдХ्рдпा рд╣ै?
-
рдХृрд╖ि рдоें рдкूंрдЬी рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा
-
рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдФрд░ рдХृрд╖ि рд╡िрдд्рдд
рднाрдЧ 2: рдХृрд╖ि рдЛрдг рдФрд░ рдХ्рд░ेрдбिрдЯ рдк्рд░рдгाрд▓ी
-
рдХृрд╖ि рдЛрдг рдХे рдк्рд░рдХाрд░
-
рд╕рд╣рдХाрд░ी рдмैंрдХ рдФрд░ рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдмैंрдХिंрдЧ
-
рдЛрдг рд▓ेрдиे рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдФрд░ рдпोрдЧ्рдпрддा
-
рдоाрдЗрдХ्рд░ोрдлाрдЗрдиेंрд╕ рдФрд░ рдХिрд╕ाрди рдХ्рд░ेрдбिрдЯ рдХाрд░्рдб
рднाрдЧ 3: рдХृрд╖ि рдмीрдоा рдФрд░ рдЬोрдЦिрдо рдк्рд░рдмंрдзрди
-
рдлрд╕рд▓ рдмीрдоा рдпोрдЬрдиा (PMFBY рдФрд░ рдЕрди्рдп)
-
рдкрд╢ु рдФрд░ рдордд्рд╕्рдп рдкाрд▓рди рдмीрдоा
-
рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдЖрдкрджा рдФрд░ рдмीрдоा рдХा рдорд╣рдд्рд╡
-
рдЬोрдЦिрдо рдк्рд░рдмंрдзрди рдХे рддрд░ीрдХे
рднाрдЧ 4: рд╕рд░рдХाрд░ी рдпोрдЬрдиाрдПँ рдФрд░ рд╡िрдд्рддीрдп рд╕рд╣ाрдпрддा
-
рдк्рд░рдзाрдирдоंрдд्рд░ी рдХृрд╖ि рд╕िंрдЪाрдИ рдпोрдЬрдиा
-
рдХृрд╖ि рд╕рдм्рд╕िрдбी рдФрд░ рд╕рдорд░्рдерди рдоूрд▓्рдп
-
рдЕрди्рдп рдХेंрдж्рд░ рдФрд░ рд░ाрдЬ्рдп рд╕рд░рдХाрд░ рдХी рдпोрдЬрдиाрдПँ
рднाрдЧ 5: рдЖрдзुрдиिрдХ рд░ुрдЭाрди рдФрд░ рд╡िрдд्рддीрдп рддрдХрдиीрдХ (Agri-FinTech)
-
рдбिрдЬिрдЯрд▓ рднुрдЧрддाрди рдФрд░ рдоोрдмाрдЗрд▓ рдмैंрдХिंрдЧ
-
рдмीрдоा рдФрд░ рдЛрдг рдХा рдбिрдЬिрдЯрд▓ीрдХрд░рдг
-
рдПрдЧ्рд░ीрдЯेрдХ рд╕्рдЯाрд░्рдЯрдЕрдк рдФрд░ рдирд╡ाрдЪाрд░
рднाрдЧ 6: рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ рдФрд░ рднрд╡िрд╖्рдп рдХी рджिрд╢ा
-
рд╕рддрдд рдХृрд╖ि рдФрд░ рд╡िрдд्рддीрдп рдпोрдЬрдиा
-
рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╡िрдХाрд╕ рдоें рдХृрд╖ि рд╡िрдд्рдд рдХा рдпोрдЧрджाрди
-
рдХिрд╕ाрди рдХे рд▓िрдП рд╕्рдоाрд░्рдЯ рдиिрд╡ेрд╢ рдФрд░ рдмीрдоा рд░рдгрдиीрддि
рднाрдЧ 1: рдХृрд╖ि рд╡िрдд्рдд рдХा рдкрд░िрдЪрдп
рднाрдЧ 1 : рдХृрд╖ि рд╡िрдд्рдд рдХा рдкрд░िрдЪрдп
1.1 рдХृрд╖ि рд╡िрдд्рдд рдХ्рдпा рд╣ै?
рдХृрд╖ि рд╡िрдд्рдд рдХा рдЕрд░्рде рд╣ै — рдХृрд╖ि рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдХाрд░्рдпों рдоें рдзрди (рдкूंрдЬी) рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдХो рдкूрд░ा рдХрд░рдиे рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा।
рд╕рд░рд▓ рд╢рдм्рджों рдоें, рдЬрдм рдХिрд╕ाрди рдпा рдХृрд╖ि рд╕े рдЬुрдб़े рд╡्рдпрдХ्рддि рдЦेрддी, рдкрд╢ुрдкाрд▓рди, рдордд्рд╕्рдп рдкाрд▓рди, рдмाрдЧрд╡ाрдиी, рдмीрдЬ рдЙрдд्рдкाрджрди, рдпा рдХृрд╖ि рдпंрдд्рд░ рдЦрд░ीрджрдиे рдХे рд▓िрдП рдзрди рдХी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХрд░рддे рд╣ैं, рддो рдЙрд╕े рд╣ी рдХृрд╖ि рд╡िрдд्рдд рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।
рдХृрд╖ि рд╡िрдд्рдд рдоें рдзрди рдХा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣, рдиिрд╡ेрд╢, рдЙрдкрдпोрдЧ рдФрд░ рдкुрдирд░्рднुрдЧрддाрди (repayment) — рдпे рд╕рднी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпाрдПँ рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ोрддी рд╣ैं।
рдпрд╣ рди рдХेрд╡рд▓ рдХिрд╕ाрди рдХी рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдЬрд░ूрд░рддों рдХो рдкूрд░ा рдХрд░рддा рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХी рд╡ृрдж्рдзि рдоें рднी рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рдиिрднाрддा рд╣ै।
рдХृрд╖ि рд╡िрдд्рдд рдХी рдкрд░िрднाрд╖ा:
“рдХृрд╖ि рд╡िрдд्рдд рд╡рд╣ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдХृрд╖ि рдЧрддिрд╡िрдзिрдпों рдХे рд╕ंрдЪाрд▓рди, рд╡िрд╕्рддाрд░ рдФрд░ рд╡िрдХाрд╕ рд╣ेрддु рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рдкूंрдЬी рдХी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХी рдЬाрддी рд╣ै।”
1.2 рдХृрд╖ि рдоें рдкूंрдЬी рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा
рдХृрд╖ि рдПрдХ рдРрд╕ा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдиिрд░ंрддрд░ рдкूंрдЬी рдиिрд╡ेрд╢ рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд░рд╣рддी рд╣ै।
рдХिрд╕ाрди рдХो рд╣рд░ рдЪрд░рдг рдоें рдзрди рдХी рдЬрд░ूрд░рдд рд╣ोрддी рд╣ै —
-
рдмीрдЬ, рдЦाрдж, рдХीрдЯрдиाрд╢рдХ рдЦрд░ीрджрдиे рдХे рд▓िрдП,
-
рд╕िंрдЪाрдИ рд╡ рднूрдоि рд╕ुрдзाрд░ рдХे рд▓िрдП,
-
рдХृрд╖ि рдпंрдд्рд░, рдЯ्рд░ैрдХ्рдЯрд░, рдкंрдкрд╕ेрдЯ рдЖрджि рдЦрд░ीрджрдиे рдХे рд▓िрдП,
-
рддрдеा рдлрд╕рд▓ рдХрдЯाрдИ, рднंрдбाрд░рдг рдФрд░ рд╡िрдкрдгрди рддрдХ।
рдкूंрдЬी рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдХो рджो рднाрдЧों рдоें рдмाँрдЯा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै:
-
рд▓рдШु рдЕрд╡рдзि рдХी рдкूंрдЬी (Short-term capital):
рдмीрдЬ, рдЦाрдж, рдордЬрджूрд░ी рдЖрджि рдЬैрд╕ी рдоौрд╕рдоी рдЬрд░ूрд░рддों рдХे рд▓िрдП। -
рджीрд░्рдШ рдЕрд╡рдзि рдХी рдкूंрдЬी (Long-term capital):
рднूрдоि рд╕ुрдзाрд░, рдмोрд░рд╡ेрд▓, рдЯ्рд░ैрдХ्рдЯрд░, рдЧोрджाрдо рдпा рдкрд╢ुрдкाрд▓рди рдЬैрд╕ी рд╕्рдеाрдпी рд╕ंрдкрдд्рддिрдпों рдХे рд▓िрдП।
рдкрд░्рдпाрдк्рдд рдкूंрдЬी рдХे рдмिрдиा рдХिрд╕ाрди рдЖрдзुрдиिрдХ рддрдХрдиीрдХ, рдЧुрдгрд╡рдд्рддाрдкूрд░्рдг рдмीрдЬ рдпा рдпांрдд्рд░िрдХ рдЙрдкрдХрд░рдгों рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдирд╣ीं рдХрд░ рдкाрддा, рдЬिрд╕рд╕े рдЙрд╕рдХी рдЙрдд्рдкाрджрдХрддा рдХрдо рд░рд╣рддी рд╣ै।
1.3 рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдФрд░ рдХृрд╖ि рд╡िрдд्рдд
рднाрд░рдд рдХी рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХा рдоुрдЦ्рдп рдЖрдзाрд░ рдХृрд╖ि рд╣ै।
рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд░ोрдЬрдЧाрд░, рдЖрдп рдФрд░ рдЬीрд╡рди рд╕्рддрд░ — рд╕рднी рдХृрд╖ि рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░ рдХрд░рддे рд╣ैं।
рдЗрд╕рд▓िрдП рдХृрд╖ि рд╡िрдд्рдд рдХेрд╡рд▓ рдХिрд╕ाрдиों рддрдХ рд╕ीрдоिрдд рдирд╣ीं рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рдпрд╣ рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоाрдЬ рдХी рд╕рдордЧ्рд░ рдЖрд░्рдеिрдХ рдк्рд░рдЧрддि рд╕े рдЬुрдб़ा рд╣ुрдЖ рд╣ै।
рдХृрд╖ि рд╡िрдд्рдд рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े:
-
рдХिрд╕ाрди рдмेрд╣рддрд░ рдЙрдд्рдкाрджрди рд╕ाрдзрди рдЦрд░ीрдж рдкाрддे рд╣ैं।
-
рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдпुрд╡ाрдУं рдХो рд░ोрдЬрдЧाрд░ рдФрд░ рд╕्рд╡рд░ोрдЬрдЧाрд░ рдХे рдЕрд╡рд╕рд░ рдоिрд▓рддे рд╣ैं।
-
рдХृрд╖ि рд╡िрдкрдгрди, рднंрдбाрд░рдг рдФрд░ рдкрд░िрд╡рд╣рди рдХी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╕ुрдзрд░рддी рд╣ै।
-
рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдмैंрдХिंрдЧ рдФрд░ рд╡िрдд्рддीрдп рд╕ंрд╕्рдеाрдиों рдХा рдк्рд░рд╕ाрд░ рд╣ोрддा рд╣ै।
рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░, рдХृрд╖ि рд╡िрдд्рдд рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХो рд╕्рдеाрдпिрдд्рд╡, рдЙрдд्рдкाрджрдХрддा рдФрд░ рдЖрдд्рдордиिрд░्рднрд░рддा рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддा рд╣ै।
1.4 рдХृрд╖ि рд╡िрдд्рдд рдХा рдорд╣рдд्рд╡
рдХृрд╖ि рд╡िрдд्рдд рдХा рдорд╣рдд्рд╡ рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдмिंрджुрдУं рдоें рд╕рдордЭा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै:
-
рдЙрдд्рдкाрджрди рдоें рд╡ृрдж्рдзि: рдкूंрдЬी рдоिрд▓рдиे рд╕े рдХिрд╕ाрди рдЖрдзुрдиिрдХ рддрдХрдиीрдХ рдЕрдкрдиाрддा рд╣ै рдФрд░ рдлрд╕рд▓ рдЙрдд्рдкाрджрди рдмрдв़рддा рд╣ै।
-
рд░ोрдЬрдЧाрд░ рд╕ृрдЬрди: рдХृрд╖ि рдЖрдзाрд░िрдд рдЙрдж्рдпोрдЧों рдХो рдмрдв़ाрд╡ा рдоिрд▓рддा рд╣ै।
-
рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдЧрд░ीрдмी рдоें рдХрдоी: рдЛрдг рдФрд░ рд╕рд╣ाрдпрддा рдпोрдЬрдиाрдУं рд╕े рдЧрд░ीрдм рдХिрд╕ाрди рднी рдЖрд░्рдеिрдХ рд░ूрдк рд╕े рд╕рдХ्рд╖рдо рдмрдирддे рд╣ैं।
-
рдЬोрдЦिрдо рдк्рд░рдмंрдзрди: рд╡िрдд्рддीрдп рд╕рд╣ाрдпрддा рд╕े рдХिрд╕ाрди рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдЖрдкрджाрдУं рдФрд░ рдлрд╕рд▓ рд╣ाрдиि рдЬैрд╕ी рд╕्рдеिрддिрдпों рд╕े рдиिрдкрдЯ рдкाрддा рд╣ै।
-
рдЖрд░्рдеिрдХ рд╡िрдХाрд╕: рдХृрд╖ि рд╡िрдд्рдд рд╕े рджेрд╢ рдХी рд╕рдордЧ्рд░ рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХो рд╕्рдеिрд░рддा рдоिрд▓рддी рд╣ै।
1.5 рдХृрд╖ि рд╡िрдд्рдд рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕्рд░ोрдд
рдХृрд╖ि рд╡िрдд्рдд рдХे рджो рдоुрдЦ्рдп рд╕्рд░ोрдд рд╣ैं —
-
рдФрдкрдЪाрд░िрдХ рд╕्рд░ोрдд (Formal Sources):
-
рд╡ाрдгिрдЬ्рдпिрдХ рдмैंрдХ
-
рд╕рд╣рдХाрд░ी рдмैंрдХ
-
рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдмैंрдХ
-
рдиाрдмाрд░्рдб рдЬैрд╕ी рд╕ंрд╕्рдеाрдПँ
-
-
рдЕрдиौрдкрдЪाрд░िрдХ рд╕्рд░ोрдд (Informal Sources):
-
рдорд╣ाрдЬрди, рд╡्рдпाрдкाрд░ी, рд░िрд╢्рддेрджाрд░ рдЖрджि
-
рд╣ाрд▓ाँрдХि рдЖрдЬ рд╕рд░рдХाрд░ рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рд╣ै рдХि рдХिрд╕ाрдиों рдХो рдФрдкрдЪाрд░िрдХ рдмैंрдХिंрдЧ рдк्рд░рдгाрд▓ी рд╕े рдЬोрдб़ा рдЬाрдП рддाрдХि рдЙрди्рд╣ें рдЙрдЪिрдд рдм्рдпाрдЬ рджрд░ рдкрд░ рдЛрдг рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╣ो рд╕рдХे।
1.6 рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖
рдХृрд╖ि рд╡िрдд्рдд рдЖрдзुрдиिрдХ рдХृрд╖ि рдХा рдЖрдзाрд░ рд╕्рддंрдн рд╣ै।
рдмिрдиा рдкрд░्рдпाрдк्рдд рдкूंрдЬी рдХे рдХृрд╖ि рди рддो рд▓ाрднрдХाрд░ी рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ै рдФрд░ рди рд╣ी рд╕्рдеाрдпी।
рдЗрд╕рд▓िрдП, рдХृрд╖ि рд╡िрдд्рдд рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдХेрд╡рд▓ рдХिрд╕ाрди рдХो рдзрди рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХрд░ाрдиा рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдЙрд╕े рдЖрд░्рдеिрдХ рд░ूрдк рд╕े рд╕рдХ्рд╖рдо, рдЖрдд्рдордиिрд░्рднрд░ рдФрд░ рддрдХрдиीрдХी рд░ूрдк рд╕े рд╕рд╢рдХ्рдд рдмрдиाрдиा рд╣ै।
рднाрдЧ 2: рдХृрд╖ि рдЛрдг рдФрд░ рдХ्рд░ेрдбिрдЯ рдк्рд░рдгाрд▓ी
рднाрдЧ 2 : рдХृрд╖ि рдЛрдг рдФрд░ рдХ्рд░ेрдбिрдЯ рдк्рд░рдгाрд▓ी
2.1 рдХृрд╖ि рдЛрдг рдХा рдЕрд░्рде
рдХृрд╖ि рдЛрдг рд╡рд╣ рд╡िрдд्рддीрдп рд╕рд╣ाрдпрддा рд╣ै рдЬो рдХिрд╕ाрди рдХो рдХृрд╖ि рд╕ंрдмंрдзी рдХाрд░्рдпों рдХे рд▓िрдП рдХिрд╕ी рдмैंрдХ рдпा рд╕ंрд╕्рдеा рдж्рд╡ाрд░ा рджी рдЬाрддी рд╣ै।
рдЗрд╕ рдЛрдг рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХिрд╕ाрди рдмीрдЬ, рдЦाрдж, рд╕िंрдЪाрдИ, рдХृрд╖ि рдпंрдд्рд░, рдкрд╢ुрдкाрд▓рди, рдордд्рд╕्рдп рдкाрд▓рди, рдмाрдЧрд╡ाрдиी, рдпा рднूрдоि рд╕ुрдзाрд░ рдЬैрд╕े рдХाрд░्рдпों рдоें рдХрд░рддा рд╣ै।
рд╕рд░рд▓ рд╢рдм्рджों рдоें —
“рдХृрд╖ि рдЛрдг рд╡рд╣ рдзрдирд░ाрд╢ि рд╣ै рдЬो рдХिрд╕ाрди рдХो рдХृрд╖ि рдЙрдд्рдкाрджрди рдФрд░ рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд▓िрдП рдЙрдзाрд░ рджी рдЬाрддी рд╣ै, рдЬिрд╕े рд╡рд╣ рдиिрд╢्рдЪिрдд рд╕рдордп рдоें рдм्рдпाрдЬ рд╕рд╣िрдд рд╡ाрдкрд╕ рдХрд░рддा рд╣ै।”
2.2 рдХृрд╖ि рдЛрдг рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा
рдХृрд╖ि рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдЛрдг рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдХाрд░рдгों рд╕े рд╣ोрддी рд╣ै —
-
рд╕ीрдоिрдд рдмрдЪрдд: рдЕрдзिрдХांрд╢ рдХिрд╕ाрдиों рдХी рдЖрдп рд╕ीрдоिрдд рд╣ोрддी рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рд╡े рд╕्рд╡рдпं рдкूंрдЬी рдирд╣ीं рдЬुрдЯा рдкाрддे।
-
рдоौрд╕рдоी рдЖрдп: рдХृрд╖ि рдоें рдЖрдп рдХेрд╡рд▓ рдлрд╕рд▓ рдХрдЯाрдИ рдХे рдмाрдж рд╣ोрддी рд╣ै, рдкрд░ंрддु рдЦрд░्рдЪ рдкूрд░े рд╡рд░्рд╖ рдЪрд▓рддा рд╣ै।
-
рдЖрдзुрдиिрдХ рддрдХрдиीрдХ рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ: рдЯ्рд░ैрдХ्рдЯрд░, рдмीрдЬ, рдЦाрдж рдЖрджि рдЦрд░ीрджрдиे рдХे рд▓िрдП рдЛрдг рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ोрддा рд╣ै।
-
рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдЬोрдЦिрдо: рд╕ूрдЦा, рдмाрдв़, рдХीрдЯ рдЖрджि рд╕े рд╣ुрдП рдиुрдХрд╕ाрди рдХी рднрд░рдкाрдИ рдХे рд▓िрдП рднी рдЛрдг рдХी рдЬрд░ूрд░рдд рдкрдб़рддी рд╣ै।
2.3 рдХृрд╖ि рдЛрдг рдХे рдк्рд░рдХाрд░
рдХृрд╖ि рдЛрдг рдХो рд╕рдордпाрд╡рдзि рдФрд░ рдЙрдкрдпोрдЧ рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдиिрдо्рди рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рдмाँрдЯा рдЧрдпा рд╣ै:
(A) рд╕рдордп рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░:
-
рд▓рдШु рдЕрд╡рдзि рдЛрдг (Short-term Loan):
-
рдЕрд╡рдзि: 6 рдорд╣ीрдиे рд╕े 1 рд╡рд░्рд╖ рддрдХ
-
рдЙрдж्рджेрд╢्рдп: рдмीрдЬ, рдЦाрдж, рдордЬрджूрд░ी, рдХीрдЯрдиाрд╢рдХ рдЖрджि рдХे рд▓िрдП
-
рдЙрджाрд╣рд░рдг: рдлрд╕рд▓ рдЛрдг
-
-
рдордз्рдпрдо рдЕрд╡рдзि рдЛрдг (Medium-term Loan):
-
рдЕрд╡рдзि: 1 рд╡рд░्рд╖ рд╕े 5 рд╡рд░्рд╖ рддрдХ
-
рдЙрдж्рджेрд╢्рдп: рдкंрдкрд╕ेрдЯ, рдЯ्рд░ैрдХ्рдЯрд░ рдорд░рдо्рдордд, рдкрд╢ुрдкाрд▓рди, рдмाрдЧрд╡ाрдиी рдЖрджि
-
-
рджीрд░्рдШ рдЕрд╡рдзि рдЛрдг (Long-term Loan):
-
рдЕрд╡рдзि: 5 рд╡рд░्рд╖ рд╕े рдЕрдзिрдХ
-
рдЙрдж्рджेрд╢्рдп: рднूрдоि рд╕ुрдзाрд░, рдЯ्рд░ैрдХ्рдЯрд░ рдЦрд░ीрдж, рд╕िंрдЪाрдИ рд╕ंрд░рдЪрдиा, рдЧोрджाрдо рдиिрд░्рдоाрдг рдЖрджि
-
(B) рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░:
-
рдЙрдд्рдкाрджрди рдЛрдг: рдлрд╕рд▓ рдЙрдд्рдкाрджрди рд╕े рдЬुрдб़ी рдЧрддिрд╡िрдзिрдпों рдХे рд▓िрдП।
-
рд╡िрдХाрд╕ рдЛрдг: рдХृрд╖ि рдХे рджीрд░्рдШрдХाрд▓ीрди рд╡िрдХाрд╕ рд╣ेрддु рдиिрд╡ेрд╢ рдХे рд▓िрдП।
-
рдЙрдкрднोрдЧ рдЛрдг: рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдпा рдкाрд░िрд╡ाрд░िрдХ рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддाрдУं рдХी рдкूрд░्рддि рдХे рд▓िрдП।
2.4 рд╕рд╣рдХाрд░ी рдмैंрдХ рдФрд░ рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдмैंрдХिंрдЧ
рдХृрд╖ि рд╡िрдд्рдд рдоें рд╕рд╣рдХाрд░ी рд╕ंрд╕्рдеाрдПँ рдФрд░ рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдмैंрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рдиिрднाрддे рд╣ैं।
(A) рд╕рд╣рдХाрд░ी рдмैंрдХ:
рднाрд░рдд рдоें рд╕рд╣рдХाрд░ी рдмैंрдХिंрдЧ рдк्рд░рдгाрд▓ी рддीрди рд╕्рддрд░ों рдоें рдХाрдо рдХрд░рддी рд╣ै —
-
рд░ाрдЬ्рдп рд╕рд╣рдХाрд░ी рдмैंрдХ (SCB) – рд░ाрдЬ्рдп рд╕्рддрд░ рдкрд░।
-
рдЬिрд▓ा рдХेंрдж्рд░ीрдп рд╕рд╣рдХाрд░ी рдмैंрдХ (DCCB) – рдЬिрд▓ा рд╕्рддрд░ рдкрд░।
-
рдк्рд░ाрдердоिрдХ рдХृрд╖ि рдЛрдг рд╕рд╣рдХाрд░ी рд╕рдоिрддि (PACS) – рдЧ्рд░ाрдо рд╕्рддрд░ рдкрд░।
рдЗрдирдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдХिрд╕ाрдиों рдХो рдХрдо рдм्рдпाрдЬ рджрд░ рдкрд░ рдЛрдг рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХрд░ाрдиा рдФрд░ рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕्рддрд░ рдкрд░ рд╡िрдд्рддीрдп рд╕ेрд╡ाрдПँ рдкрд╣ुंрдЪाрдиा рд╣ै।
(B) рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдмैंрдХिंрдЧ:
рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдХिрд╕ाрдиों рдХो рдЛрдг рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХрд░ाрдиे рдХे рд▓िрдП рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдмैंрдХ (RRBs) рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХी рдЧрдИ।
-
рдЗрди рдмैंрдХों рдХा рдЧрдарди 1975 рдоें рдиाрдмाрд░्рдб рдХे рд╕рд╣рдпोрдЧ рд╕े рдХिрдпा рдЧрдпा рдеा।
-
рдЗрдирдХा рд▓рдХ्рд╖्рдп рд╣ै — “рдЫोрдЯे рдФрд░ рд╕ीрдоांрдд рдХिрд╕ाрдиों, рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдордЬрджूрд░ों рддрдеा рдХुрдЯीрд░ рдЙрдж्рдпोрдЧों рдХो рд╡िрдд्рддीрдп рд╕рд╣ाрдпрддा рджेрдиा।”
2.5 рдЛрдг рд▓ेрдиे рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдФрд░ рдпोрдЧ्рдпрддा
рдХिрд╕ाрди рдХो рдХृрд╖ि рдЛрдг рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдиिрдо्рди рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдЕрдкрдиाрдиी рд╣ोрддी рд╣ै:
-
рдЖрд╡ेрджрди рдкрдд्рд░ рднрд░рдиा:
рдХिрд╕ाрди рд╕ंрдмंрдзिрдд рдмैंрдХ рдпा рд╕рд╣рдХाрд░ी рд╕рдоिрддि рдоें рдЖрд╡ेрджрди рджेрддा рд╣ै। -
рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рдиा:
-
рднूрдоि рдХा рд░िрдХॉрд░्рдб рдпा рдкрдЯ्рдЯा
-
рдкрд╣рдЪाрди рдкрдд्рд░
-
рдЖрдп рдк्рд░рдоाрдг
-
рдлрд╕рд▓ рдпोрдЬрдиा рдпा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХा рд╡िрд╡рд░рдг
-
-
рдЬांрдЪ рдФрд░ рд╕्рд╡ीрдХृрддि:
рдмैंрдХ рдЕрдзिрдХाрд░ी рдХिрд╕ाрди рдХी рдпोрдЧ्рдпрддा рдФрд░ рдкुрдирд░्рднुрдЧрддाрди рдХ्рд╖рдорддा рдХा рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдХрд░рддे рд╣ैं। -
рдЛрдг рд╡िрддрд░рдг:
рдЛрдг рдирдХрдж рдпा рд╕ीрдзे рдЦाрддे рдоें рд╕्рдеाрдиांрддрд░िрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। -
рдкुрдирд░्рднुрдЧрддाрди:
рдлрд╕рд▓ рдХрдЯाрдИ рдпा рдиिрд╢्рдЪिрдд рдЕрд╡рдзि рдХे рдмाрдж рдм्рдпाрдЬ рд╕рд╣िрдд рд░ाрд╢ि рд▓ौрдЯाрдиी рд╣ोрддी рд╣ै।
рдпोрдЧ्рдпрддा:
-
рдХिрд╕ाрди рдХे рдкाрд╕ рдЦेрддी рдпोрдЧ्рдп рднूрдоि рд╣ोрдиी рдЪाрд╣िрдП।
-
рдлрд╕рд▓ рдпोрдЬрдиा рдпा рдиिрд╡ेрд╢ рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП।
-
рдкूрд░्рд╡ рдоें рд▓िрдП рдЧрдП рдЛрдг рдХा рднुрдЧрддाрди рдаीрдХ рд╕рдордп рдкрд░ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ो।
2.6 рдоाрдЗрдХ्рд░ोрдлाрдЗрдиेंрд╕ рдФрд░ рдХिрд╕ाрди рдХ्рд░ेрдбिрдЯ рдХाрд░्рдб (KCC)
(A) рдоाрдЗрдХ्рд░ोрдлाрдЗрдиेंрд╕:
рдоाрдЗрдХ्рд░ोрдлाрдЗрдиेंрд╕ рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╣ै — рдЫोрдЯे рдХिрд╕ाрдиों, рдордЬрджूрд░ों рдФрд░ рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХो рдЫोрдЯे рдЛрдг рджेрдиा, рддाрдХि рд╡े рдЖрдд्рдордиिрд░्рднрд░ рдмрди рд╕рдХें।
рдпрд╣ рдк्рд░рдгाрд▓ी рд╕्рд╡рдпं рд╕рд╣ाрдпрддा рд╕рдоूрд╣ (SHG) рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдХाрд░्рдп рдХрд░рддी рд╣ै।
рдиाрдмाрд░्рдб рдиे SHG-рдмैंрдХ рд▓िंрдХेрдЬ рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо (SHG-BLP) рдХे рдЬрд░िрдП рд▓ाрдЦों рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдкрд░िрд╡ाрд░ों рдХो рд╡िрдд्рддीрдп рд╕ेрд╡ाрдПँ рдк्рд░рджाрди рдХी рд╣ैं।
(B) рдХिрд╕ाрди рдХ्рд░ेрдбिрдЯ рдХाрд░्рдб (KCC):
рдХिрд╕ाрди рдХ्рд░ेрдбिрдЯ рдХाрд░्рдб рдпोрдЬрдиा рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд 1998 рдоें рдХी рдЧрдИ рдеी।
рдЗрд╕ рдпोрдЬрдиा рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдХिрд╕ाрди рдХो рдПрдХ рдХ्рд░ेрдбिрдЯ рд▓िрдоिрдЯ рджी рдЬाрддी рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рд╡рд╣ рдЬрдм рдЪाрд╣े рдЦेрддी рдХे рдХाрд░्рдпों рдХे рд▓िрдП рдзрди рдиिрдХाрд▓ рд╕рдХрддा рд╣ै।
KCC рдХी рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПँ:
-
рд╕рд░рд▓ рдФрд░ рдд्рд╡рд░िрдд рдЛрдг рдЙрдкрд▓рдм्рдзрддा
-
рд▓рдЪीрд▓ा рдкुрдирд░्рднुрдЧрддाрди
-
рдмीрдоा рдФрд░ рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рд╕ुрд╡िрдзाрдПँ
-
рдм्рдпाрдЬ рдоें рдЫूрдЯ (рдк्рд░ॉрдо्рдк्рдЯ рд░िрдкेрдоेंрдЯ рдкрд░)
2.7 рдХृрд╖ि рдЛрдг рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХी рдЪुрдиौрддिрдпाँ
-
рдЛрдг рдХी рдЕрдкрд░्рдпाрдк्рдд рдЙрдкрд▓рдм्рдзрддा
-
рдЬрдоाрдирдд рдпा рдЧिрд░рд╡ी рдХी рд╕рдорд╕्рдпा
-
рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХी рдЬрдЯिрд▓рддा
-
рдм्рдпाрдЬ рджрд░ों рдоें рдЕрд╕рдоाрдирддा
-
рдЕрдиौрдкрдЪाрд░िрдХ рд╕्рд░ोрддों рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░рддा
2.8 рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖
рдХृрд╖ि рдЛрдг рдФрд░ рдХ्рд░ेрдбिрдЯ рдк्рд░рдгाрд▓ी рднाрд░рддीрдп рдХिрд╕ाрди рдХे рд▓िрдП рдЬीрд╡рдирд░ेрдЦा рдХे рд╕рдоाрди рд╣ै।
рдпрд╣ рди рдХेрд╡рд▓ рдЦेрддी рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рдХिрд╕ाрдиों рдХो рдЖрдд्рдордиिрд░्рднрд░ рдмрдиाрдиे рдХा рд╕ाрдзрди рднी рд╣ै।
рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै рдХि рдЛрдг рдк्рд░рдгाрд▓ी рд╕рд░рд▓, рдкाрд░рджрд░्рд╢ी рдФрд░ рдХिрд╕ाрдиोрди्рдоुрдЦ рдмрдиे рддाрдХि рд╣рд░ рдХिрд╕ाрди рдЖрдзुрдиिрдХ рдХृрд╖ि рддрдХрдиीрдХ рдЕрдкрдиाрдХрд░ рдЕрдкрдиी рдЖрдп рдмрдв़ा рд╕рдХे।
рднाрдЧ 3: рдХृрд╖ि рдмीрдоा рдФрд░ рдЬोрдЦिрдо рдк्рд░рдмंрдзрди
рднाрдЧ 3 : рдХृрд╖ि рдмीрдоा рдФрд░ рдЬोрдЦिрдо рдк्рд░рдмंрдзрди
3.1 рдкрд░िрдЪрдп
рдХृрд╖ि рдПрдХ рдРрд╕ी рдЧрддिрд╡िрдзि рд╣ै рдЬो рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░ рдХрд░рддी рд╣ै — рдЬैрд╕े рд╡рд░्рд╖ा, рддाрдкрдоाрди, рдХीрдЯ, рд░ोрдЧ рдФрд░ рдоौрд╕рдо рдкрд░िрд╡рд░्рддрди।
рдЗрди рдХाрд░рдгों рд╕े рдХिрд╕ाрди рдХो рдЕрдХ्рд╕рд░ рдЕрдиिрд╢्рдЪिрдд рдЖрдп рдФрд░ рдлрд╕рд▓ рд╣ाрдиि рдХा рд╕ाрдордиा рдХрд░рдиा рдкрдб़рддा рд╣ै।
рдРрд╕ी рд╕्рдеिрддि рдоें, рдХृрд╖ि рдмीрдоा рдФрд░ рдЬोрдЦिрдо рдк्рд░рдмंрдзрди рдХिрд╕ाрди рдХी рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╕ाрдзрди рд╣ैं।
рдХृрд╖ि рдмीрдоा рдХिрд╕ाрди рдХो рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддा рд╣ै, рдЬрдмрдХि рдЬोрдЦिрдо рдк्рд░рдмंрдзрди рдЙрди рдЙрдкाрдпों рдХा рд╕рдоूрд╣ рд╣ै рдЬिрдирд╕े рдиुрдХрд╕ाрди рдХो рдХрдо рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХे рдпा рдЙрд╕рд╕े рдиिрдкрдЯा рдЬा рд╕рдХे।
3.2 рдХृрд╖ि рдмीрдоा рдХा рдЕрд░्рде
“рдХृрд╖ि рдмीрдоा рд╡рд╣ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдХिрд╕ाрди рдЕрдкрдиी рдлрд╕рд▓ рдпा рдкрд╢ुрдзрди рдХो рд╕ंрднाрд╡िрдд рд╣ाрдиि рд╕े рдмрдЪाрдиे рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рдиिрд╢्рдЪिрдд рдк्рд░ीрдоिрдпрдо рджेрдХрд░ рдмीрдоा рдХрд░ाрддा рд╣ै, рддाрдХि рдиुрдХрд╕ाрди рд╣ोрдиे рдкрд░ рдЙрд╕े рдЖрд░्рдеिрдХ рдоुрдЖрд╡рдЬ़ा рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ो рд╕рдХे।”
рдЗрд╕рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╣ै —
-
рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдЖрдкрджाрдУं рд╕े рд╣ुрдП рдиुрдХрд╕ाрди рдХी рднрд░рдкाрдИ,
-
рдХिрд╕ाрди рдХी рдЖрдп рдоें рд╕्рдеिрд░рддा,
-
рдХृрд╖ि рдоें рдиिрд╡ेрд╢ рдФрд░ рдЙрдд्рдкाрджрди рдХो рдмрдв़ाрд╡ा рджेрдиा।
3.3 рдлрд╕рд▓ рдмीрдоा рдпोрдЬрдиा (PMFBY рдФрд░ рдЕрди्рдп рдпोрдЬрдиाрдПँ)
(A) рдк्рд░рдзाрдирдоंрдд्рд░ी рдлрд╕рд▓ рдмीрдоा рдпोрдЬрдиा (PMFBY):
рд╢ुрд░ुрдЖрдд: рд╡рд░्рд╖ 2016 рдоें рдХेंрдж्рд░ рд╕рд░рдХाрд░ рдж्рд╡ाрд░ा।
рдЙрдж्рджेрд╢्рдп: рдХिрд╕ाрдиों рдХो рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдЖрдкрджाрдУं, рдХीрдЯ рдФрд░ рд░ोрдЧों рд╕े рдлрд╕рд▓ рд╣ाрдиि рдкрд░ рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рджेрдиा।
рдоुрдЦ्рдп рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПँ:
-
рдк्рд░ीрдоिрдпрдо рджрд░:
-
рдЦрд░ीрдл рдлрд╕рд▓: 2%
-
рд░рдмी рдлрд╕рд▓: 1.5%
-
рдмाрдЧрд╡ाрдиी рдлрд╕рд▓: 5%
рд╢ेрд╖ рд░ाрд╢ि рдХेंрдж्рд░ рдФрд░ рд░ाрдЬ्рдп рд╕рд░рдХाрд░ рдж्рд╡ाрд░ा рд╡рд╣рди рдХी рдЬाрддी рд╣ै।
-
-
рдХрд╡рд░ेрдЬ:
-
рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдЖрдкрджाрдПँ: рд╕ूрдЦा, рдмाрдв़, рдУрд▓ाрд╡ृрд╖्рдЯि, рдЪрдХ्рд░рд╡ाрдд, рдЖрджि।
-
рдЖрдХрд╕्рдоिрдХ рд╣ाрдиि: рдлрд╕рд▓ рдХрдЯाрдИ рдХे рдмाрдж рдиुрдХрд╕ाрди।
-
-
рд▓ाрднाрд░्рдеी:
-
рд╕рднी рдЛрдгрдЧ्рд░рд╕्рдд рдФрд░ рд╕्рд╡ैрдЪ्рдЫिрдХ рдХिрд╕ाрди।
-
-
рдХ्рд░िрдпाрди्рд╡рдпрди:
-
рдмीрдоा рдХंрдкрдиिрдпाँ, рд░ाрдЬ्рдп рд╕рд░рдХाрд░ рдФрд░ рдмैंрдХ рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд░ूрдк рд╕े рдпोрдЬрдиा рд▓ाрдЧू рдХрд░рддे рд╣ैं।
-
(B) рдкूрд░्рд╡ рдХी рдпोрдЬрдиाрдПँ:
-
рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдХृрд╖ि рдмीрдоा рдпोрдЬрдиा (NAIS) – 1999
-
рд╕ंрд╢ोрдзिрдд рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдХृрд╖ि рдмीрдоा рдпोрдЬрдиा (MNAIS) – 2010
-
рдоौрд╕рдо рдЖрдзाрд░िрдд рдлрд╕рд▓ рдмीрдоा рдпोрдЬрдиा (WBCIS) – рдоौрд╕рдо рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд।
3.4 рдкрд╢ु рдФрд░ рдордд्рд╕्рдп рдкाрд▓рди рдмीрдоा
рдХृрд╖ि рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдкрд╢ुрдкाрд▓рди рдФрд░ рдордд्рд╕्рдп рдкाрд▓рди рднी рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рд▓िрдП рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ैं।
рдЗрди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рднी рдмीрдоा рдХी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХी рдЧрдИ рд╣ै рддाрдХि рдХिрд╕ाрдиों рдХो рдкрд╢ुрдзрди рдпा рдордЫрд▓ी рдЙрдд्рдкाрджрди рдоें рд╣ुрдП рдиुрдХрд╕ाрди рд╕े рдмрдЪाрдпा рдЬा рд╕рдХे।
(A) рдкрд╢ु рдмीрдоा:
-
рдкрд╢ुрдзрди рдмीрдоा рдпोрдЬрдиा рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдЧाрдп, рднैंрд╕, рдмрдХрд░ी, рднेрдб़ рдЖрджि рдХा рдмीрдоा рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।
-
рдмीрдоा рдк्рд░ीрдоिрдпрдо рдХा рдПрдХ рд╣िрд╕्рд╕ा рд╕рд░рдХाрд░ рд╡рд╣рди рдХрд░рддी рд╣ै।
-
рдкрд╢ु рдХी рдоृрдд्рдпु, рджुрд░्рдШрдЯрдиा рдпा рд░ोрдЧ рд╕े рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓े рдиुрдХрд╕ाрди рдкрд░ рдоुрдЖрд╡рдЬा рдоिрд▓рддा рд╣ै।
(B) рдордд्рд╕्рдп рдмीрдоा:
-
рдордЫрд▓ी рдкाрд▓рди рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдХिрд╕ाрдиों рдХो рддूрдлाрди, рдмाрдв़, рдпा рдЬрд▓рдЬрдиिрдд рдмीрдоाрд░िрдпों рд╕े рд╣ुрдП рдиुрдХрд╕ाрди рдкрд░ рдмीрдоा рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рджी рдЬाрддी рд╣ै।
-
рдХुрдЫ рд░ाрдЬ्рдпों рдоें рдпрд╣ рдмीрдоा рд░ाрдЬ्рдп рдордд्рд╕्рдп рд╡िрднाрдЧ рдФрд░ рдмीрдоा рдХंрдкрдиिрдпों рдХे рд╕рд╣рдпोрдЧ рд╕े рд▓ाрдЧू рд╣ै।
3.5 рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдЖрдкрджाрдПँ рдФрд░ рдмीрдоा рдХा рдорд╣рдд्рд╡
рднाрд░рдд рдоें рд╣рд░ рд╡рд░्рд╖ рд╕ूрдЦा, рдмाрдв़, рдУрд▓ाрд╡ृрд╖्рдЯि, рдХीрдЯ рдФрд░ рддूрдлाрди рдЬैрд╕ी рдШрдЯрдиाрдПँ рдХिрд╕ाрдиों рдХे рдЬीрд╡рди рдкрд░ рдЧрд╣рд░ा рдк्рд░рднाрд╡ рдбाрд▓рддी рд╣ैं।
рдРрд╕ी рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдоें рдХृрд╖ि рдмीрдоा рдХिрд╕ाрди рдХो рдиिрдо्рди рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддा рд╣ै —
-
рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕्рдеिрд░рддा: рдлрд╕рд▓ рд╣ाрдиि рдкрд░ рдоुрдЖрд╡рдЬ़ा рдоिрд▓ рдЬाрдиे рд╕े рдХिрд╕ाрди рдХा рдЬीрд╡рди рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдирд╣ीं рд╣ोрддा।
-
рдЛрдг рдЪुрдХाрдиे рдХी рдХ्рд╖рдорддा: рдиुрдХрд╕ाрди рдХे рдмाрдж рднी рдХिрд╕ाрди рдмैंрдХ рдЛрдг рдЪुрдХा рд╕рдХрддा рд╣ै।
-
рдирдП рдиिрд╡ेрд╢ рдХा рдЙрдд्рд╕ाрд╣: рдмीрдоा рд╣ोрдиे рд╕े рдХिрд╕ाрди рдирдИ рддрдХрдиीрдХ рдФрд░ рдЙрдЪ्рдЪ рдЧुрдгрд╡рдд्рддा рд╡ाрд▓े рдмीрдЬों рдоें рдиिрд╡ेрд╢ рдХрд░рдиे рдХा рд╕ाрд╣рд╕ рдХрд░рддा рд╣ै।
-
рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा: рдмीрдоा рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХृрд╖ि рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХो рд╕्рдеिрд░ рд░рдЦрддी рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рдЦाрдж्рдп рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдмрдиी рд░рд╣рддी рд╣ै।
3.6 рдЬोрдЦिрдо рдк्рд░рдмंрдзрди рдХे рддрд░ीрдХे
рдХृрд╖ि рдоें рдЬोрдЦिрдо рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рд╕рдоाрдк्рдд рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा, рд▓ेрдХिрди рд╕рд╣ी рдк्рд░рдмंрдзрди рд╕े рдиुрдХрд╕ाрди рдХрдо рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।
рдоुрдЦ्рдп рдЬोрдЦिрдо рдк्рд░рдмंрдзрди рдЙрдкाрдп рд╣ैं —
-
рдлрд╕рд▓ рд╡िрд╡िрдзीрдХрд░рдг:
рдПрдХ рд╣ी рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рдлрд╕рд▓ рдЙрдЧाрдиे рдХे рдмрдЬाрдп рд╡िрднिрди्рди рдлрд╕рд▓ें рд▓рдЧाрдиा рддाрдХि рдПрдХ рдлрд╕рд▓ рдирд╖्рдЯ рд╣ोрдиे рдкрд░ рджूрд╕рд░ी рд╕े рдЖрдп рд╣ो рд╕рдХे। -
рдмीрдоा рдХрд╡рд░ेрдЬ:
рдлрд╕рд▓ рдФрд░ рдкрд╢ु рдмीрдоा рдХрд░ाрдиा рддाрдХि рд╣ाрдиि рдкрд░ рдоुрдЖрд╡рдЬ़ा рдоिрд▓ рд╕рдХे। -
рднंрдбाрд░рдг рдФрд░ рд╡िрдкрдгрди рд╕ुрдзाрд░:
рдлрд╕рд▓ рдХो рд╕рд╣ी рд╕рдордп рдкрд░ рдмेрдЪрдиे рд╕े рдоूрд▓्рдп рд╣ाрдиि рдХा рдЬोрдЦिрдо рдШрдЯрддा рд╣ै। -
рд╕िंрдЪाрдИ рдФрд░ рдЬрд▓ рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг:
рд╡рд░्рд╖ा рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░рддा рдШрдЯाрдХрд░ рд╕िंрдЪाрдИ рд╕ाрдзрдиों рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░рдиा। -
рдХृрд╖ि рд╕рд▓ाрд╣ рдФрд░ рддрдХрдиीрдХी рдЬाрдирдХाрд░ी:
рдХृрд╖ि рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХेंрдж्рд░ (KVK) рдФрд░ рдоोрдмाрдЗрд▓ рдРрдк рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЖрдзुрдиिрдХ рддрдХрдиीрдХ рдЕрдкрдиाрдиा।
3.7 рд╕рд░рдХाрд░ी рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдеाрдЧрдд рд╕рдорд░्рдерди
-
рдиाрдмाрд░्рдб (NABARD): рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╡िрдд्рдд рдФрд░ рдмीрдоा рдкрд░िрдпोрдЬрдиाрдУं рдХा рд╕ंрдЪाрд▓рди рдХрд░рддा рд╣ै।
-
рднाрд░рддीрдп рдХृрд╖ि рдмीрдоा рдХंрдкрдиी (AIC): рдлрд╕рд▓ рдмीрдоा рдпोрдЬрдиाрдУं рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рдХ्рд░िрдпाрди्рд╡рдпрди рдПрдЬेंрд╕ी рд╣ै।
-
рд░ाрдЬ्рдп рдХृрд╖ि рд╡िрднाрдЧ: рдмीрдоा рдФрд░ рдЖрдкрджा рд░ाрд╣рдд рдХे рд▓िрдП рд╕рд░्рд╡े рдФрд░ рд╕рд╣ाрдпрддा рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддा рд╣ै।
3.8 рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖
рдХृрд╖ि рдмीрдоा рдФрд░ рдЬोрдЦिрдо рдк्рд░рдмंрдзрди рдХिрд╕ाрди рдХे рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдХрд╡рдЪ рд╣ैं।
рдЗрдирд╕े рдХिрд╕ाрди рдХो рди рдХेрд╡рд▓ рдиुрдХрд╕ाрди рдХी рднрд░рдкाрдИ рдоिрд▓рддी рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рднрд╡िрд╖्рдп рдоें рдиिрд╡ेрд╢ рдФрд░ рдЖрдд्рдордиिрд░्рднрд░рддा рдХी рднाрд╡рдиा рднी рдмрдв़рддी рд╣ै।
рдПрдХ рд╕рд╢рдХ्рдд рдмीрдоा рдк्рд░рдгाрд▓ी рдФрд░ рдЖрдзुрдиिрдХ рдЬोрдЦिрдо рдк्рд░рдмंрдзрди рдиीрддि рд╕े рдХृрд╖ि рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХो рд╕्рдеाрдпिрдд्рд╡ рдФрд░ рдХिрд╕ाрдиों рдХो рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдоिрд▓рддी рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рджेрд╢ рдХी рдЦाрдж्рдп рдФрд░ рдЖрд░्рдеिрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╕ुрджृрдв़ рд╣ोрддी рд╣ै।
рднाрдЧ 4: рд╕рд░рдХाрд░ी рдпोрдЬрдиाрдПँ рдФрд░ рд╡िрдд्рддीрдп рд╕рд╣ाрдпрддा
рднाрдЧ 4 : рд╕рд░рдХाрд░ी рдпोрдЬрдиाрдПँ рдФрд░ рд╡िрдд्рддीрдп рд╕рд╣ाрдпрддा
4.1 рдкрд░िрдЪрдп
рднाрд░рдд рдПрдХ рдХृрд╖ि рдк्рд░рдзाрди рджेрд╢ рд╣ै, рдЬрд╣ाँ рдЕрдзिрдХांрд╢ рд▓ोрдЧ рдЕрдкрдиी рдЖрдЬीрд╡िрдХा рдХे рд▓िрдП рдЦेрддी рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░ рд╣ैं।
рдХृрд╖ि рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХे рдмिрдиा рди рддो рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╕рд╢рдХ्рдд рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ै рдФрд░ рди рд╣ी рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЖрд░्рдеिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рд╕ंрднрд╡ рд╣ै।
рдЗрд╕рд▓िрдП рдХेंрдж्рд░ рдФрд░ рд░ाрдЬ्рдп рд╕рд░рдХाрд░ें рдХिрд╕ाрдиों рдХी рд╕рд╣ाрдпрддा рдХे рд▓िрдП рд╡िрднिрди्рди рд╡िрдд्рддीрдп рдпोрдЬрдиाрдПँ, рд╕рдм्рд╕िрдбी рдФрд░ рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣рди рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдЪрд▓ाрддी рд╣ैं।
рдЗрди рдпोрдЬрдиाрдУं рдХा рдоुрдЦ्рдп рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╣ै —
-
рдХिрд╕ाрдиों рдХी рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕्рдеिрддि рдоें рд╕ुрдзाрд░,
-
рдЙрдд्рдкाрджрди рдХ्рд╖рдорддा рдоें рд╡ृрдж्рдзि,
-
рдФрд░ рд╕рддрдд (sustainable) рдХृрд╖ि рд╡िрдХाрд╕ рдХो рдмрдв़ाрд╡ा рджेрдиा।
4.2 рдк्рд░рдзाрдирдоंрдд्рд░ी рдХृрд╖ि рд╕िंрдЪाрдИ рдпोрдЬрдиा (PMKSY)
рд╢ुрд░ुрдЖрдд: рд╡рд░्рд╖ 2015
рдиाрд░ा: “рд╣рд░ рдЦेрдд рдХो рдкाрдиी”
рдЙрдж्рджेрд╢्рдп:
-
рд╕िंрдЪाрдИ рд╕ुрд╡िрдзाрдУं рдХा рд╡िрд╕्рддाрд░,
-
рдЬрд▓ рдЙрдкрдпोрдЧ рджрдХ्рд╖рддा рдмрдв़ाрдиा,
-
рд╕ूрдХ्рд╖्рдо рд╕िंрдЪाрдИ (Micro Irrigation) рдХो рдмрдв़ाрд╡ा рджेрдиा।
рдоुрдЦ्рдп рдШрдЯрдХ:
-
рдкрд░ рдб्рд░ॉрдк рдоोрд░ рдХ्рд░ॉрдк (Per Drop More Crop):
-
рдб्рд░िрдк рдФрд░ рд╕्рдк्рд░िंрдХрд▓рд░ рд╕िंрдЪाрдИ рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХो рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣िрдд рдХрд░рдиा।
-
-
рдПрдХीрдХृрдд рдЬрд▓ рд╕्рд░ोрдд рдк्рд░рдмंрдзрди:
-
рддाрд▓ाрдм, рдЪेрдХ рдбैрдо, рдЬрд▓-рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рд╕ंрд░рдЪрдиाрдПँ рдмрдиाрдиा।
-
-
рдХрдоांрдб рдПрд░िрдпा рдбेрд╡рд▓рдкрдоेंрдЯ:
-
рд╕िंрдЪाрдИ рдкрд░िрдпोрдЬрдиाрдУं рд╕े рд▓ाрднाрди्рд╡िрдд рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдХृрд╖ि рдЙрдд्рдкाрджрди рдмрдв़ाрдиा।
-
рдорд╣рдд्рд╡:
PMKSY рд╕े рдЬрд▓ рдХी рдмрдЪрдд рд╣ोрддी рд╣ै, рдЙрдд्рдкाрджрди рдоें рд╡ृрдж्рдзि рд╣ोрддी рд╣ै, рдФрд░ рдХिрд╕ाрдиों рдХी рдЖрдп рд╕्рдеिрд░ рд░рд╣рддी рд╣ै।
4.3 рдХृрд╖ि рд╕рдм्рд╕िрдбी рдФрд░ рд╕рдорд░्рдерди рдоूрд▓्рдп (MSP)
(A) рдХृрд╖ि рд╕рдм्рд╕िрдбी (Subsidy):
рд╕рд░рдХाрд░ рдХिрд╕ाрдиों рдХो рд╡िрднिрди्рди рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рд╡िрдд्рддीрдп рд╕рд╣ाрдпрддा рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддी рд╣ै рддाрдХि рдЙрдирдХा рдЙрдд्рдкाрджрди рд▓ाрдЧрдд рдХрдо рд╣ो рдФрд░ рд▓ाрдн рдЕрдзिрдХ рдоिрд▓े।
рдоुрдЦ्рдп рд╕рдм्рд╕िрдбी рдк्рд░рдХाрд░:
-
рдЙрд░्рд╡рд░рдХ рд╕рдм्рд╕िрдбी: рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рдЦाрдж рдХी рдХीрдордд рдоें рд░ाрд╣рдд।
-
рдмीрдЬ рд╕рдм्рд╕िрдбी: рдк्рд░рдоाрдгिрдд рдФрд░ рдЙрдЪ्рдЪ рдЧुрдгрд╡рдд्рддा рд╡ाрд▓े рдмीрдЬ рд╕рд╕्рддे рджाрдоों рдкрд░।
-
рдмिрдЬрд▓ी рдФрд░ рд╕िंрдЪाрдИ рд╕рдм्рд╕िрдбी: рдкंрдкрд╕ेрдЯ рдФрд░ рдЬрд▓ рдЙрдкрдпोрдЧ рдоें рд░िрдпाрдпрдд।
-
рдорд╢ीрдирд░ी рд╕рдм्рд╕िрдбी: рдЯ्рд░ैрдХ्рдЯрд░, рде्рд░ेрд╢рд░, рд╣ाрд░्рд╡ेрд╕्рдЯрд░ рдЖрджि рдХी рдЦрд░ीрдж рдкрд░ рдЫूрдЯ।
рдЗрди рд╕рдм्рд╕िрдбिрдпों рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╣ै — рдХृрд╖ि рдХो рд╕рд╕्рддा, рдЙрдд्рдкाрджрдХ рдФрд░ рд▓ाрднрджाрдпрдХ рдмрдиाрдиा।
(B) рди्рдпूрдирддрдо рд╕рдорд░्рдерди рдоूрд▓्рдп (MSP):
MSP рд╡рд╣ рдоूрд▓्рдп рд╣ै рдЬिрд╕े рд╕рд░рдХाрд░ рдХिрд╕ाрдиों рдХो рдЙрдирдХी рдлрд╕рд▓ рдХे рд▓िрдП рди्рдпूрдирддрдо рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдоूрд▓्рдп рдХे рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддी рд╣ै।
рдпрджि рдмाрдЬाрд░ рдоूрд▓्рдп MSP рд╕े рдХрдо рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै, рддो рд╕рд░рдХाрд░ рдХिрд╕ाрди рд╕े рдЙрд╕ी рдоूрд▓्рдп рдкрд░ рдлрд╕рд▓ рдЦрд░ीрджрддी рд╣ै।
MSP рддрдп рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рд╕ंрд╕्рдеा:
-
рдХृрд╖ि рд▓ाрдЧрдд рдПрд╡ं рдоूрд▓्рдп рдЖрдпोрдЧ (CACP)
-
рдШोрд╖рдгा: рдХेंрдж्рд░ीрдп рд╕рд░рдХाрд░ рдж्рд╡ाрд░ा рдк्рд░рддि рд╡рд░्рд╖ рдЦрд░ीрдл рдФрд░ рд░рдмी рд╕ीрдЬ़рди рдХे рд▓िрдП।
MSP рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп:
-
рдХिрд╕ाрдиों рдХो рдЙрдЪिрдд рдоूрд▓्рдп рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рджेрдиा।
-
рдмाрдЬाрд░ рдоें рдоूрд▓्рдп рдЕрд╕्рдеिрд░рддा рд╕े рдмрдЪाрдиा।
-
рдХृрд╖ि рдЙрдд्рдкाрджрди рдоें рд╕्рдеिрд░рддा рд▓ाрдиा।
4.4 рдЕрди्рдп рдк्рд░рдоुрдЦ рдХेंрдж्рд░ рд╕рд░рдХाрд░ рдХी рдпोрдЬрдиाрдПँ
(A) рдк्рд░рдзाрдирдоंрдд्рд░ी рдХिрд╕ाрди рд╕рдо्рдоाрди рдиिрдзि (PM-KISAN):
-
рдЖрд░ंрдн: 2019
-
рд▓ाрдн: рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдкाрдд्рд░ рдХिрд╕ाрди рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХो ₹6,000 рдк्рд░рддि рд╡рд░्рд╖ (рддीрди рд╕рдоाрди рдХिрд╢्рддों рдоें)।
-
рдЙрдж्рджेрд╢्рдп: рдЫोрдЯे рдФрд░ рд╕ीрдоांрдд рдХिрд╕ाрдиों рдХी рдЖрдп рдоें рд╕ीрдзा рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕рд╣рдпोрдЧ рджेрдиा।
(B) рдк्рд░рдзाрдирдоंрдд्рд░ी рдлрд╕рд▓ рдмीрдоा рдпोрдЬрдиा (PMFBY):
-
рдлрд╕рд▓ рд╣ाрдиि рдкрд░ рдмीрдоा рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдФрд░ рдоुрдЖрд╡рдЬ़ा।
-
рдХрдо рдк्рд░ीрдоिрдпрдо, рдЕрдзिрдХ рдХрд╡рд░ेрдЬ।
(C) рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдХृрд╖ि рд╡िрдХाрд╕ рдпोрдЬрдиा (RKVY):
-
рд░ाрдЬ्рдпों рдХो рдХृрд╖ि рдкрд░िрдпोрдЬрдиाрдУं рдХे рд▓िрдП рдЕрдиुрджाрди рдк्рд░рджाрди рдХрд░рдиा।
-
рдХृрд╖ि рдирд╡ाрдЪाрд░, рдЬрд▓ рдк्рд░рдмंрдзрди рдФрд░ рдХृрд╖ि рдЙрдж्рдпोрдЧों рдХो рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣рди рджेрдиा।
(D) рдХिрд╕ाрди рдХ्рд░ेрдбिрдЯ рдХाрд░्рдб рдпोрдЬрдиा (KCC):
-
рдХृрд╖ि рдЛрдг рдХो рд╕рд░рд▓ рдФрд░ рд╕ुрд▓рдн рдмрдиाрдиा।
-
рдм्рдпाрдЬ рдоें рд░िрдпाрдпрдд рдФрд░ рдмीрдоा рд╕ुрд╡िрдзाрдПँ।
(E) рдк्рд░рдзाрдирдоंрдд्рд░ी рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╡िрдХाрд╕ рдпोрдЬрдиा (PMGSY):
-
рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдб़рдХों рдХा рдиिрд░्рдоाрдг, рддाрдХि рдХिрд╕ाрди рдЕрдкрдиी рдлрд╕рд▓ рдЖрд╕ाрдиी рд╕े рдмाрдЬाрд░ рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪा рд╕рдХें।
4.5 рд░ाрдЬ्рдп рд╕рд░рдХाрд░ों рдХी рдХृрд╖ि рд╕рд╣ाрдпрддा рдпोрдЬрдиाрдПँ
рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд░ाрдЬ्рдп рдЕрдкрдиी рд╕्рдеाрдиीрдп рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддाрдУं рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдХृрд╖ि рдпोрдЬрдиाрдПँ рдЪрд▓ाрддा рд╣ै।
рдХुрдЫ рдЙрджाрд╣рд░рдг —
-
рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░: рдЬрд▓рдпुрдХ्рдд рд╢िрд╡ाрд░ рдЕрднिрдпाрди (рдЬрд▓ рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг)
-
рдордз्рдп рдк्рд░рджेрд╢: рднाрд╡ांрддрд░ рднुрдЧрддाрди рдпोрдЬрдиा
-
рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди: рдоुрдЦ्рдпрдорди्рдд्рд░ी рдХिрд╕ाрди рдоिрдд्рд░ рдКрд░्рдЬा рдпोрдЬрдиा
-
рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢: рдХिрд╕ाрди рдЛрдг рдоोрдЪрди рдпोрдЬрдиा
-
рддेрд▓ंрдЧाрдиा: рд░ैрддु рдмंрдзु рдпोрдЬрдиा (рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рдирдХрдж рд╕рд╣ाрдпрддा)
рдЗрди рдпोрдЬрдиाрдУं рд╕े рд░ाрдЬ्рдп рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдХिрд╕ाрдиों рдХी рдЙрдд्рдкाрджрди рд▓ाрдЧрдд рдШрдЯрддी рд╣ै рдФрд░ рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдмрдв़рддी рд╣ै।
4.6 рд╕ंрд╕्рдеाрдЧрдд рд╕рд╣рдпोрдЧ рдФрд░ рд╡िрдд्рддीрдп рдПрдЬेंрд╕िрдпाँ
-
рдиाрдмाрд░्рдб (NABARD):
-
рдХृрд╖ि рдФрд░ рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд▓िрдП рджीрд░्рдШрдХाрд▓िрдХ рдЛрдг рдФрд░ рдкрд░िрдпोрдЬрдиा рд╕рд╣ाрдпрддा।
-
-
рднाрд░рддीрдп рдХृрд╖ि рдФрд░ рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╡िрдХाрд╕ рдмैंрдХ:
-
рдк्рд░ाрдердоिрдХ рдХृрд╖ि рдЛрдг рд╕рдоिрддिрдпों рдХो рдкुрдирд░्рд╡िрдд्рдд (Refinance) рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддा рд╣ै।
-
-
рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕рд╣рдХाрд░ी рд╡िрдХाрд╕ рдиिрдЧрдо (NCDC):
-
рд╕рд╣рдХाрд░ी рд╕рдоिрддिрдпों рдХो рд╡िрдд्рддीрдп рд╕рд╣ाрдпрддा рдФрд░ рдкрд░िрдпोрдЬрдиा рдиिрд╡ेрд╢।
-
-
рдХृрд╖ि рдмीрдоा рдХंрдкрдиी (AIC):
-
рдХृрд╖ि рдмीрдоा рдпोрдЬрдиाрдУं рдХा рд╕ंрдЪाрд▓рди рдФрд░ рджाрд╡ा рдиिрдкрдЯाрди।
-
4.7 рдЗрди рдпोрдЬрдиाрдУं рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рдФрд░ рдорд╣рдд्рд╡
рд╕рд░рдХाрд░ी рдпोрдЬрдиाрдУं рдФрд░ рд╡िрдд्рддीрдп рд╕рд╣ाрдпрддा рд╕े —
-
рдХृрд╖ि рдЙрдд्рдкाрджрдХрддा рдоें рд╡ृрдж्рдзि рд╣ुрдИ рд╣ै।
-
рдХिрд╕ाрдиों рдХी рдЖрдп рдоें рд╕्рдеिрд░рддा рдЖрдИ рд╣ै।
-
рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдЕрд╡рд╕ंрд░рдЪрдиा (infrastructure) рдордЬрдмूрдд рд╣ुрдИ рд╣ै।
-
рддрдХрдиीрдХी рдирд╡ाрдЪाрд░ рдХो рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣рди рдоिрд▓ा рд╣ै।
-
рдЧрд░ीрдмी рдФрд░ рдкрд▓ाрдпрди рдоें рдХрдоी рдЖрдИ рд╣ै।
4.8 рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖
рд╕рд░рдХाрд░ी рдпोрдЬрдиाрдПँ рднाрд░рддीрдп рдХृрд╖ि рдХे рд▓िрдП рд░ीрдв़ рдХी рд╣рдб्рдбी рд╣ैं।
рдЗрдирд╕े рдХिрд╕ाрдиों рдХो рди рдХेрд╡рд▓ рд╡िрдд्рддीрдп рд╕рд╣рдпोрдЧ рдоिрд▓рддा рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рд╡े рдЖрдд्рдордиिрд░्рднрд░, рддрдХрдиीрдХी рд░ूрдк рд╕े рд╕рдХ्рд╖рдо рдФрд░ рдЬोрдЦिрдо рдХे рдк्рд░рддि рд╕рдЬрдЧ рдмрдирддे рд╣ैं।
рд╕рдлрд▓ рдХ्рд░िрдпाрди्рд╡рдпрди, рдкाрд░рджрд░्рд╢िрддा рдФрд░ рдЬрдирдЬाрдЧрд░ूрдХрддा рд╕े рдпे рдпोрдЬрдиाрдПँ “рд╕ंрдкрди्рди рдХिрд╕ाрди – рд╕рд╢рдХ्рдд рднाрд░рдд” рдХे рд▓рдХ्рд╖्рдп рдХो рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ рд╣ोंрдЧी।
рднाрдЧ 5: рдЖрдзुрдиिрдХ рд░ुрдЭाрди рдФрд░ рд╡िрдд्рддीрдп рддрдХрдиीрдХ (Agri-FinTech)
рднाрдЧ 5 : рдЖрдзुрдиिрдХ рд░ुрдЭाрди рдФрд░ рд╡िрдд्рддीрдп рддрдХрдиीрдХ (Agri-FinTech)
5.1 рдкрд░िрдЪрдп
21рд╡ीं рд╕рджी рдХी рдХृрд╖ि рдЕрдм рдХेрд╡рд▓ рдЦेрддी рддрдХ рд╕ीрдоिрдд рдирд╣ीं рд░рд╣ी — рдпрд╣ рддрдХрдиीрдХ, рдбेрдЯा рдФрд░ рд╡िрдд्рдд рдХा рд╕ंрдЧрдо рдмрди рдЪुрдХी рд╣ै।
“Agri-FinTech” рдХा рдЕрд░्рде рд╣ै — рдХृрд╖ि (Agriculture) рдФрд░ рд╡िрдд्рддीрдп рддрдХрдиीрдХ (Financial Technology) рдХा рд╕рдо्рдоिрд▓рди।
рдЗрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдк्рд▓ेрдЯрдл़ॉрд░्рдо, рдоोрдмाрдЗрд▓ рдмैंрдХिंрдЧ, рдмीрдоा рдФрд░ рдЛрдг рд╕ेрд╡ाрдУं рдХो рд╕्рдоाрд░्рдЯ рддрдХрдиीрдХ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдХिрд╕ाрдиों рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪाрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै।
рдЗрд╕рд╕े рдХिрд╕ाрди рдЕрдм рдмैंрдХ, рдмीрдоा рдпा рдмाрдЬाрд░ рдкрд░ рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рдиिрд░्рднрд░ рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд░ूрдк рд╕े рд╕рд╢рдХ्рдд рд╣ो рд░рд╣े рд╣ैं।
5.2 Agri-FinTech рдХा рдЕрд░्рде рдФрд░ рдЙрдж्рджेрд╢्рдп
Agri-FinTech рд╡рд╣ рдк्рд░рдгाрд▓ी рд╣ै рдЬो рдХृрд╖ि рд╕े рдЬुрдб़ी рд╡िрдд्рддीрдп рд╕ेрд╡ाрдУं — рдЬैрд╕े рдЛрдг, рдмीрдоा, рднुрдЧрддाрди, рдиिрд╡ेрд╢, рдФрд░ рдкрд░ाрдорд░्рд╢ — рдХो рдбिрдЬिрдЯрд▓ рддрдХрдиीрдХ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕ुрд▓рдн рдмрдиाрддी рд╣ै।
рдоुрдЦ्рдп рдЙрдж्рджेрд╢्рдп:
-
рдХिрд╕ाрдиों рддрдХ рд╡िрдд्рддीрдп рд╕ेрд╡ाрдПँ рддेрдЬ़ी рд╕े рдкрд╣ुँрдЪाрдиा।
-
рдХृрд╖ि рдоें рдкाрд░рджрд░्рд╢िрддा рдФрд░ рджрдХ्рд╖рддा рд▓ाрдиा।
-
рдЛрдг рдФрд░ рдмीрдоा рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХो рдбिрдЬिрдЯрд▓ीрдХृрдд рдХрд░рдиा।
-
рдбेрдЯा рдЖрдзाрд░िрдд рдиिрд░्рдгрдп рдк्рд░рдгाрд▓ी рд╡िрдХрд╕िрдд рдХрд░рдиा।
5.3 рдбिрдЬिрдЯрд▓ рднुрдЧрддाрди рдФрд░ рдоोрдмाрдЗрд▓ рдмैंрдХिंрдЧ
(A) рдбिрдЬिрдЯрд▓ рднुрдЧрддाрди (Digital Payments):
рдбिрдЬिрдЯрд▓ рднुрдЧрддाрди рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдХिрд╕ाрди рдЕрдм рдХैрд╢рд▓ेрд╕ рд▓ेрдирджेрди рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं —
-
рдмीрдЬ, рдЦाрдж, рдпा рдпंрдд्рд░ рдЦрд░ीрджрдиा,
-
рдЙрдд्рдкाрдж рдмेрдЪрдиे рдкрд░ рднुрдЧрддाрди рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиा,
-
рдмिрдЬрд▓ी рдпा рдмीрдоा рдк्рд░ीрдоिрдпрдо рдХा рдСрдирд▓ाрдЗрди рднुрдЧрддाрди।
рдоुрдЦ्рдп рдк्рд▓ेрдЯрдл़ॉрд░्рдо:
-
UPI (Unified Payments Interface)
-
BHIM рдРрдк, Google Pay, Paytm, рдЖрджि।
-
рдЖрдзाрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рднुрдЧрддाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी (AePS) – рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдмैंрдХिंрдЧ рд╕ुрд╡िрдзा।
(B) рдоोрдмाрдЗрд▓ рдмैंрдХिंрдЧ:
рдЕрдм рдХिрд╕ाрди рдЕрдкрдиे рдоोрдмाрдЗрд▓ рд╕े рд╣ी —
-
рдЦाрддे рдХी рдЬाрдирдХाрд░ी рджेрдЦ рд╕рдХрддा рд╣ै,
-
рдЛрдг рдЖрд╡ेрджрди рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ै,
-
рдмीрдоा рдк्рд░ीрдоिрдпрдо рдпा рд╕рдм्рд╕िрдбी рднुрдЧрддाрди рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ै।
рд▓ाрдн:
-
рд╕рдордп рдФрд░ рд╢्рд░рдо рдХी рдмрдЪрдд
-
рдкाрд░рджрд░्рд╢ी рд▓ेрдирджेрди
-
рдмैंрдХिंрдЧ рдк्рд░рдгाрд▓ी рддрдХ рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдкрд╣ुंрдЪ
5.4 рдмीрдоा рдФрд░ рдЛрдг рдХा рдбिрдЬिрдЯрд▓ीрдХрд░рдг
рдкрд╣рд▓े рдХिрд╕ाрдиों рдХो рдЛрдг рдпा рдмीрдоा рдХे рд▓िрдП рд▓ंрдмी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╕े рдЧुрдЬрд░рдиा рдкрдб़рддा рдеा, рдкрд░ рдЕрдм рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдк्рд▓ेрдЯрдл़ॉрд░्рдо рдиे рдпрд╣ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╕рд░рд▓ рдмрдиा рджी рд╣ै।
(A) рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдЛрдг (Digital Credit):
-
рдСрдирд▓ाрдЗрди рдЖрд╡ेрджрди рдФрд░ рддुрд░ंрдд рд╕्рд╡ीрдХृрддि।
-
рдЖрдзाрд░, рдоोрдмाрдЗрд▓ рдФрд░ рдмैंрдХ рдЦाрддे рд╕े рд╕ीрдзा рдЬुрдб़ाрд╡।
-
рдХिрд╕ाрди рдХ्рд░ेрдбिрдЯ рдХाрд░्рдб (KCC) рдХा рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг рдЕрдм рддेрдЬी рд╕े рд▓ाрдЧू рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै।
(B) рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдмीрдоा (e-Insurance):
-
рдмीрдоा рдкॉрд▓िрд╕ी рдФрд░ рджाрд╡ा рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдЕрдм рдСрдирд▓ाрдЗрди।
-
PMFBY рдоोрдмाрдЗрд▓ рдРрдк рд╕े рдлрд╕рд▓ рд╣ाрдиि рд░िрдкोрд░्рдЯिंрдЧ рд╕ंрднрд╡।
-
рдб्рд░ोрди рдФрд░ рд╕ैрдЯेрд▓ाрдЗрдЯ рд╕े рдлрд╕рд▓ рдЖрдХрд▓рди рдХрд░ рджाрд╡े рдХा рдд्рд╡рд░िрдд рдиिрдкрдЯाрди।
рд▓ाрдн:
-
рдкाрд░рджрд░्рд╢िрддा рдФрд░ рдн्рд░рд╖्рдЯाрдЪाрд░ рдоें рдХрдоी।
-
рдлрд░्рдЬी рджाрд╡ों рдкрд░ рдиिрдпंрдд्рд░рдг।
-
рдХिрд╕ाрди рдХो рд╕рдордп рдкрд░ рдоुрдЖрд╡рдЬ़ा।
5.5 рдПрдЧ्рд░ीрдЯेрдХ рд╕्рдЯाрд░्рдЯрдЕрдк рдФрд░ рдирд╡ाрдЪाрд░
рднाрд░рдд рдоें рд╣ाрд▓ рдХे рд╡рд░्рд╖ों рдоें рдХрдИ AgriTech рд╕्рдЯाрд░्рдЯрдЕрдк्рд╕ рдЙрднрд░े рд╣ैं, рдЬो рдХृрд╖ि рдФрд░ рд╡िрдд्рдд рджोрдиों рдХो рдЬोрдб़рдиे рдХा рдХाрд░्рдп рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं।
рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕्рдЯाрд░्рдЯрдЕрдк рдЙрджाрд╣рд░рдг:
-
DeHaat: рдХिрд╕ाрдиों рдХो рдмीрдЬ, рдЙрд░्рд╡рд░рдХ, рдмाрдЬाрд░ рдФрд░ рд╡िрдд्рддीрдп рд╕ेрд╡ाрдПँ рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддा рд╣ै।
-
AgroStar: рдоोрдмाрдЗрд▓ рдРрдк рд╕े рдХृрд╖ि рд╕рд▓ाрд╣ рдФрд░ рдИ-рдХॉрдорд░्рд╕ рд╕ेрд╡ाрдПँ рджेрддा рд╣ै।
-
Samunnati: рдХिрд╕ाрдиों рдФрд░ рдПрдЧ्рд░ी-рдмिрдЬрдиेрд╕ рдХो рд╡िрдд्рддीрдп рд╕рд╣рдпोрдЧ рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддा рд╣ै।
-
Stellapps: рдбेрдпрд░ी рд╕ेрдХ्рдЯрд░ рдоें рдбिрдЬिрдЯрд▓ рднुрдЧрддाрди рдФрд░ рдбाрдЯा рдк्рд░рдмंрдзрди।
рдирд╡ाрдЪाрд░ рдХ्рд╖ेрдд्рд░:
-
рдб्рд░ोрди рдЖрдзाрд░िрдд рдлрд╕рд▓ рдиिрдЧрд░ाрдиी
-
рдм्рд▓ॉрдХрдЪेрди рд╕े рдлрд╕рд▓ рдЯ्рд░ैрдХिंрдЧ
-
рдоौрд╕рдо рдбेрдЯा рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг
-
рдПрдЖрдИ (AI) рдЖрдзाрд░िрдд рдЛрдг рдкाрдд्рд░рддा рдоूрд▓्рдпांрдХрди
5.6 рд╕рд░рдХाрд░ी рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдеाрдЧрдд рдкрд╣рд▓ें
-
рдХृрд╖ि рдЗंрдл्рд░ाрд╕्рдЯ्рд░рдХ्рдЪрд░ рдлंрдб (AIF):
-
рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЖрд╡ेрджрди рдФрд░ рд╕्рд╡ीрдХृрддि।
-
рдХृрд╖ि рднंрдбाрд░рдг, рдХोрд▓्рдб рд╕्рдЯोрд░ेрдЬ рдФрд░ рдоूрд▓्рдп рд╢्рд░ृंрдЦрд▓ा рдХे рд▓िрдП рдЛрдг рд╕ुрд╡िрдзा।
-
-
рдИ-рдиाрдо (e-NAM):
-
рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдХृрд╖ि рдмाрдЬाрд░ рдк्рд▓ेрдЯрдл़ॉрд░्рдо।
-
рдХिрд╕ाрдиों рдХो рдСрдирд▓ाрдЗрди рдлрд╕рд▓ рдмेрдЪрдиे рдХी рд╕ुрд╡िрдзा।
-
-
рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдЗंрдбिрдпा рдЕрднिрдпाрди:
-
рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдФрд░ рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдмैंрдХिंрдЧ рдХा рд╡िрд╕्рддाрд░।
-
-
рдиाрдмाрд░्рдб рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдЗрдиिрд╢िрдПрдЯिрд╡:
-
рдоाрдЗрдХ्рд░ोрдлाрдЗрдиेंрд╕, рдХिрд╕ाрди рд╕рдоूрд╣ों рдФрд░ рд╕рд╣рдХाрд░ी рдмैंрдХों рдХे рдбिрдЬिрдЯрд▓ीрдХрд░рдг рдоें рд╕рд╣рдпोрдЧ।
-
5.7 Agri-FinTech рдХे рд▓ाрдн
-
рд╡िрдд्рддीрдп рд╕рдоाрд╡ेрд╢рди (Financial Inclusion): рд╣рд░ рдХिрд╕ाрди рддрдХ рдмैंрдХिंрдЧ рд╕ुрд╡िрдзा рдкрд╣ुँрдЪाрдиा।
-
рдкाрд░рджрд░्рд╢िрддा: рдбेрдЯा рдЖрдзाрд░िрдд рдиिрд░्рдгрдп рдФрд░ рдзोрдЦाрдзрдб़ी рдоें рдХрдоी।
-
рд╕рдордп рдХी рдмрдЪрдд: рдЛрдг рдФрд░ рдмीрдоा рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рддेрдЬ़।
-
рдХрдо рд▓ाрдЧрдд: рдордз्рдпрд╕्рдеों рдХी рднूрдоिрдХा рдШрдЯрдиे рд╕े рд▓ाрдЧрдд рдоें рдХрдоी।
-
рд╕्рдоाрд░्рдЯ рдХृрд╖ि: рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдбेрдЯा рд╕े рдмेрд╣рддрд░ рдиिрд░्рдгрдп рдФрд░ рдЙрдд्рдкाрджрдХрддा рдоें рд╡ृрдж्рдзि।
5.8 рдЪुрдиौрддिрдпाँ рдФрд░ рд╕рдоाрдзाрди
| рдЪुрдиौрддी | рд╕ंрднाрд╡िрдд рд╕рдоाрдзाрди |
|---|---|
| рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╕ाрдХ्рд╖рд░рддा рдХी рдХрдоी | рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдФрд░ рдЬाрдЧрд░ूрдХрддा рдЕрднिрдпाрди |
| рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдХрдиेрдХ्рдЯिрд╡िрдЯी рдХी рд╕рдорд╕्рдпा | рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдиेрдЯрд╡рд░्рдХ рд╡िрд╕्рддाрд░ |
| рд╕ाрдЗрдмрд░ рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдЦрддрд░े | рдбेрдЯा рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХो рдордЬрдмूрдд рдХрд░рдиा |
| рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рдмैंрдХिंрдЧ рдоाрдирд╕िрдХрддा | рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╕ेрд╡ाрдУं рдкрд░ рднрд░ोрд╕ा рдмрдв़ाрдиा |
5.9 рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖
Agri-FinTech рднाрд░рддीрдп рдХृрд╖ि рдХे рднрд╡िрд╖्рдп рдХा рдоाрд░्рдЧрджрд░्рд╢рдХ рд╣ै।
рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╡िрдд्рддीрдп рд╕ेрд╡ाрдУं рдиे рдХिрд╕ाрдиों рдХो рддेрдЬ़, рдкाрд░рджрд░्рд╢ी рдФрд░ рднрд░ोрд╕ेрдоंрдж рд╡िрдХрд▓्рдк рдк्рд░рджाрди рдХिрдП рд╣ैं।
рдЖрдиे рд╡ाрд▓े рд╡рд░्рд╖ों рдоें рдЬрдм рд╣рд░ рдХिрд╕ाрди рдХे рдкाрд╕ рдоोрдмाрдЗрд▓ рдмैंрдХिंрдЧ, рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдмीрдоा рдФрд░ рдСрдирд▓ाрдЗрди рдмाрдЬाрд░ рдХी рдкрд╣ुँрдЪ рд╣ोрдЧी, рддрдм рдХृрд╖ि рдХेрд╡рд▓ рдЙрдд्рдкाрджрди рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рдПрдХ рд╕्рдоाрд░्рдЯ, рдЯेрдХ्рдиोрд▓ॉрдЬी-рдб्рд░िрд╡рди рдЙрдж्рдпोрдЧ рдмрди рдЬाрдПрдЧी।
рднाрдЧ 6: рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ рдФрд░ рднрд╡िрд╖्рдп рдХी рджिрд╢ा
рднाрдЧ 6 : рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ рдФрд░ рднрд╡िрд╖्рдп рдХी рджिрд╢ा
6.1 рдкрд░िрдЪрдп
рдХृрд╖ि рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рдкेрд╢ा рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рднाрд░рдд рдХी рдЖрд░्рдеिрдХ рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХी рдЖрдзाрд░рд╢िрд▓ा рд╣ै।
рджेрд╢ рдХी рдЖрдзी рд╕े рдЕрдзिрдХ рдЖрдмाрджी рдЖрдЬ рднी рдЕрдкрдиी рдЖрдЬीрд╡िрдХा рдХे рд▓िрдП рдХृрд╖ि рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░ рд╣ै।
рдЗрд╕рд▓िрдП рдХृрд╖ि рд╡िрдд्рдд, рдЛрдг рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा, рдмीрдоा, рд╕рд░рдХाрд░ी рд╕рд╣ाрдпрддा рдФрд░ рдЖрдзुрдиिрдХ рддрдХрдиीрдХ — рдпे рд╕рднी рдХृрд╖ि рдХी рдк्рд░рдЧрддि рдХे рдоुрдЦ्рдп рд╕्рддंрдн рд╣ैं।
рдЗрд╕ рдкुрд╕्рддрдХ рдоें рд╣рдордиे рджेрдЦा рдХि рдХृрд╖ि рд╡िрдд्рдд рдХैрд╕े рдХिрд╕ाрди рдХी рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕्рдеिрддि рдХो рд╕ुрджृрдв़ рдХрд░рддा рд╣ै, рдмीрдоा рдФрд░ рдЛрдг рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХैрд╕े рдЬोрдЦिрдо рдХो рдХрдо рдХрд░рддी рд╣ैं, рдФрд░ рдбिрдЬिрдЯрд▓ рддрдХрдиीрдХ рдХैрд╕े рдирдП рдЕрд╡рд╕рд░ рдЦोрд▓ рд░рд╣ी рд╣ै।
6.2 рд╕рддрдд рдХृрд╖ि рдФрд░ рд╡िрдд्рддीрдп рдпोрдЬрдиा
рднрд╡िрд╖्рдп рдХी рдХृрд╖ि рдХेрд╡рд▓ рдЙрдд्рдкाрджрди рдкрд░ рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рд╕рддрддрддा (Sustainability) рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ोрдЧी —
рдпाрдиी рдРрд╕ी рдХृрд╖ि рдЬो рдЖрд░्рдеिрдХ рд░ूрдк рд╕े рд▓ाрднрджाрдпрдХ, рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдгीрдп рд░ूрдк рд╕े рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд, рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд░ूрдк рд╕े рди्рдпाрдпрд╕ंрдЧрдд рд╣ो।
рд╕рддрдд рдХृрд╖ि рдХे рд▓िрдП рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै:
-
рд╡िрдд्рддीрдп рдпोрдЬрдиा: рдХिрд╕ाрди рдЕрдкрдиी рдЖрдп, рдЦрд░्рдЪ рдФрд░ рдиिрд╡ेрд╢ рдХा рд╕рд╣ी рдк्рд░рдмंрдзрди рдХрд░े।
-
рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХा рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг: рдЬрд▓, рднूрдоि рдФрд░ рдЙрд░्рд╡рд░рдХों рдХा рд╡िрд╡ेрдХрдкूрд░्рдг рдЙрдкрдпोрдЧ।
-
рддрдХрдиीрдХी рдирд╡ाрдЪाрд░: рдЬैрд╡िрдХ рдЦेрддी, рдб्рд░िрдк рд╕िंрдЪाрдИ, рд╕ोрд▓рд░ рдкंрдк рдЖрджि рдЕрдкрдиाрдиा।
-
рд╕ाрдЭेрджाрд░ी рдоॉрдбрд▓: рд╕рд╣рдХाрд░ी рд╕ंрд╕्рдеाрдУं рдФрд░ рдХिрд╕ाрди рдЙрдд्рдкाрджрдХ рд╕ंрдЧрдардиों (FPOs) рдХा рд╕рд╢рдХ्рддीрдХрд░рдг।
рдЗрд╕ рджिрд╢ा рдоें рдХृрд╖ि рд╡िрдд्рдд рд╕ंрд╕्рдеाрдиों рдХी рднूрдоिрдХा рдЕрдд्рдпंрдд рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै, рдХ्рдпोंрдХि рд╕рддрдд рдХृрд╖ि рдХे рд▓िрдП рджीрд░्рдШрдХाрд▓िрдХ рдиिрд╡ेрд╢ рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ोрддा рд╣ै।
6.3 рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╡िрдХाрд╕ рдоें рдХृрд╖ि рд╡िрдд्рдд рдХा рдпोрдЧрджाрди
рдХृрд╖ि рд╡िрдд्рдд рдХेрд╡рд▓ рдлрд╕рд▓ों рддрдХ рд╕ीрдоिрдд рдирд╣ीं рд╣ै — рдЗрд╕рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рдкूрд░े рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдЬीрд╡рди рдкрд░ рдкрдб़рддा рд╣ै।
рдоुрдЦ्рдп рдпोрдЧрджाрди:
-
рд░ोрдЬрдЧाрд░ рд╕ृрдЬрди: рдЛрдг рдФрд░ рдиिрд╡ेрд╢ рд╕े рдХृрд╖ि рдЖрдзाрд░िрдд рдЙрдж्рдпोрдЧों рдХा рд╡िрдХाрд╕ рд╣ोрддा рд╣ै।
-
рдЖрдп рдоें рд╡ृрдж्рдзि: рдЙрдд्рдкाрджрди рдмрдв़рдиे рд╕े рдЧ्рд░ाрдоीрдгों рдХी рдХ्рд░рдп рд╢рдХ्рддि рдоें рд╡ृрдж्рдзि рд╣ोрддी рд╣ै।
-
рдмुрдиिрдпाрджी рдвाँрдЪा: рд╕िंрдЪाрдИ, рд╕рдб़рдХों, рдХोрд▓्рдб рд╕्рдЯोрд░ेрдЬ рдФрд░ рдмाрдЬाрд░ рд╕ुрд╡िрдзाрдУं рдХा рдиिрд░्рдоाрдг।
-
рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕्рдеिрд░рддा: рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдоिрд▓рдиे рд╕े рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдкрд▓ाрдпрди рдоें рдХрдоी рдЖрддी рд╣ै।
рдХृрд╖ि рд╡िрдд्рдд рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдкुрдирд░्рдЬाрдЧрд░рдг рдХा рдоाрдз्рдпрдо рд╣ै, рдЬो рдЧाँрд╡ों рдХो рдЖрдд्рдордиिрд░्рднрд░ рдФрд░ рд╕рдоृрдж्рдз рдмрдиाрддा рд╣ै।
6.4 рднрд╡िрд╖्рдп рдХी рджिрд╢ा: рдХृрд╖ि рдФрд░ рд╡िрдд्рдд рдХा рдПрдХीрдХрд░рдг
рдЖрдиे рд╡ाрд▓े рд╕рдордп рдоें рдХृрд╖ि рдФрд░ рд╡िрдд्рдд рдХा рд╕ंрдмंрдз рдФрд░ рдЕрдзिрдХ рдШрдиिрд╖्рда рд╣ोрдиे рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै।
рдирдП рд░ुрдЭाрди рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣ोंрдЧे:
-
рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╡िрдд्рддीрдп рд╕рдоाрд╡ेрд╢рди: рд╣рд░ рдХिрд╕ाрди рдХे рдкाрд╕ рдоोрдмाрдЗрд▓ рдмैंрдХिंрдЧ рдФрд░ рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╡ॉрд▓ेрдЯ рдХी рд╕ुрд╡िрдзा рд╣ोрдЧी।
-
рдбेрдЯा рдЖрдзाрд░िрдд рдЛрдг рдк्рд░рдгाрд▓ी: рдлрд╕рд▓ рдбेрдЯा рдФрд░ рдЙрдкрдЧ्рд░рд╣ рдЪिрдд्рд░ों рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЛрдг рдоूрд▓्рдпांрдХрди।
-
рд╕्рдоाрд░्рдЯ рдмीрдоा рд╕рдоाрдзाрди: рдХृрдд्рд░िрдо рдмुрдж्рдзिрдордд्рддा (AI) рдФрд░ IoT рд╕े рдЬुрдб़े рдмीрдоा рджाрд╡े।
-
рдЧ्рд░ीрди рдлाрдЗрдиेंрд╕: рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг-рд╣िрддैрд╖ी рдХृрд╖ि рдкрд░िрдпोрдЬрдиाрдУं рдоें рдиिрд╡ेрд╢।
-
рдм्рд▓ॉрдХрдЪेрди рдЖрдзाрд░िрдд рдкाрд░рджрд░्рд╢िрддा: рдлрд╕рд▓ рдЯ्рд░ैрдХिंрдЧ рдФрд░ рдЖрдкूрд░्рддि рд╢्рд░ृंрдЦрд▓ा рдоें рдбेрдЯा рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा।
рдЗрди рд╕рднी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпों рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╣ै — рдХिрд╕ाрди рдХो рд╡िрдд्рддीрдп рд░ूрдк рд╕े рд╕рд╢рдХ्рдд рдФрд░ рддрдХрдиीрдХी рд░ूрдк рд╕े рд╕рдХ्рд╖рдо рдмрдиाрдиा।
6.5 рдХिрд╕ाрди рдХे рд▓िрдП рд╕्рдоाрд░्рдЯ рдиिрд╡ेрд╢ рдФрд░ рдмीрдоा рд░рдгрдиीрддि
рдХिрд╕ाрди рдХो рдЕрдм рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рд╕ोрдЪ рд╕े рдЖрдЧे рдмрдв़рдХрд░ рдЕрдкрдиी рдЖрд░्рдеिрдХ рдпोрдЬрдиा рд╕्рд╡рдпं рдмрдиाрдиी рд╣ोрдЧी।
рд╕्рдоाрд░्рдЯ рд░рдгрдиीрддिрдпाँ:
-
рдиिрдпрдоिрдд рдмрдЪрдд рдФрд░ рдиिрд╡ेрд╢ рдпोрдЬрдиा рдмрдиाрдиा।
-
рдлрд╕рд▓ рдмीрдоा рдФрд░ рдкрд╢ु рдмीрдоा рдХрд░ाрдиा।
-
рдЛрдг рдХा рд╕рдордп рдкрд░ рдкुрдирд░्рднुрдЧрддाрди рдХрд░рдиा।
-
рд╕рд░рдХाрд░ी рдпोрдЬрдиाрдУं рдХा рд▓ाрдн рд╕рдордЭрджाрд░ी рд╕े рд▓ेрдиा।
-
AgriTech рдФрд░ FinTech рдк्рд▓ेрдЯрдл़ॉрд░्рдо рд╕े рдЬुрдб़рдиा।
рдПрдХ рдЬाрдЧрд░ूрдХ рдФрд░ рд╡िрдд्рддीрдп рд░ूрдк рд╕े рдпोрдЬрдиाрдмрдж्рдз рдХिрд╕ाрди рд╣ी рднрд╡िрд╖्рдп рдХी рдЪुрдиौрддिрдпों рдХा рд╕ाрдордиा рдХрд░ рд╕рдХेрдЧा।
6.6 рд╕рдордЧ्рд░ рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖
рдХृрд╖ि рд╡िрдд्рдд рднाрд░рдд рдХी рдЖрд░्рдеिрдХ рдЖрдд्рдордиिрд░्рднрд░рддा рдХी рд░ीрдв़ рд╣ै।
рдпрд╣ рдХेрд╡рд▓ рдХिрд╕ाрди рдХो рдкूंрдЬी рдирд╣ीं рджेрддा, рдмрд▓्рдХि рдЙрд╕े рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा, рд╕рдо्рдоाрди рдФрд░ рд╕्рдеाрдпिрдд्рд╡ рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддा рд╣ै।
рдмीрдоा рдФрд░ рдЛрдг рдк्рд░рдгाрд▓ी рдЬрд╣ाँ рдЬोрдЦिрдо рдХो рдШрдЯाрддी рд╣ैं, рд╡рд╣ीं рд╕рд░рдХाрд░ी рдпोрдЬрдиाрдПँ рдФрд░ рдЖрдзुрдиिрдХ рддрдХрдиीрдХ рдХिрд╕ाрди рдХी рдЙрдд्рдкाрджрдХрддा рдФрд░ рдЖрдп рдХो рдмрдв़ाрддी рд╣ैं।
рднрд╡िрд╖्рдп рдоें рдЬрдм рд╣рд░ рдХिрд╕ाрди рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд░ूрдк рд╕े рдЬुрдб़ा, рдмीрдоिрдд рдФрд░ рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖िрдд рд╣ोрдЧा, рддрдм рдХृрд╖ि рди рдХेрд╡рд▓ рд░ोрдЬрдЧाрд░ рдХा рд╕ाрдзрди рдмрд▓्рдХि рднाрд░рдд рдХी рд╕рдоृрдж्рдзि рдХा рдк्рд░рддीрдХ рдмрди рдЬाрдПрдЧी।
6.7 рдЕंрддिрдо рд╕ंрджेрд╢
“рд╕рдоृрдж्рдз рдХिрд╕ाрди, рд╕рд╢рдХ्рдд рд░ाрд╖्рдЯ्рд░।”
рдХृрд╖ि рд╡िрдд्рдд, рдмीрдоा, рдЛрдг рдФрд░ рддрдХрдиीрдХ рдХे рд╕ंрдпोрдЬрди рд╕े рд╣ी рднाрд░рдд ‘рдЕрди्рдирджाрддा рд╕े рдЕрд░्рдерджाрддा’ рдмрдирдиे рдХी рджिрд╢ा рдоें рдЕрдЧ्рд░рд╕рд░ рд╣ोрдЧा।
рдкрд░िрд╢िрд╖्рдЯ (Appendix)
рдкрд░िрд╢िрд╖्рдЯ – 1 : рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕ंрд╕्рдеाрдПँ рдФрд░ рдЙрдирдХे рдХाрд░्рдп
| рд╕ंрд╕्рдеा рдХा рдиाрдо | рд╕्рдеाрдкрдиा рд╡рд░्рд╖ | рдоुрдЦ्рдп рдХाрд░्рдп / рдЙрдж्рджेрд╢्рдп |
|---|---|---|
| NABARD (рдиेрд╢рдирд▓ рдмैंрдХ рдлॉрд░ рдПрдЧ्рд░ीрдХрд▓्рдЪрд░ рдПंрдб рд░ूрд░рд▓ рдбेрд╡рд▓рдкрдоेंрдЯ) | 1982 | рдХृрд╖ि рдПрд╡ं рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд▓िрдП рд╡िрдд्рдд рдФрд░ рдиीрддिрдЧрдд рд╕рд╣ाрдпрддा рдк्рд░рджाрди рдХрд░рдиा |
| RBI (рднाрд░рддीрдп рд░िрдЬ़рд░्рд╡ рдмैंрдХ) | 1935 | рдХृрд╖ि рдЛрдг рдиीрддि рдФрд░ рдмैंрдХिंрдЧ рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХा рдиिрдпंрдд्рд░рдг |
| рд╕рд╣рдХाрд░ी рдмैंрдХ | рд╡िрднिрди्рди | рдХिрд╕ाрдиों рдХो рдХрдо рдм्рдпाрдЬ рдкрд░ рдЛрдг рдФрд░ рд╕ेрд╡ाрдПँ рдк्рд░рджाрди рдХрд░рдиा |
| рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдмैंрдХ (RRB) | 1975 | рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдмैंрдХिंрдЧ рд╕ेрд╡ाрдПँ рдФрд░ рдЛрдг рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХрд░ाрдиा |
| рдХृрд╖ि рдФрд░ рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╡िрдХाрд╕ рд╡िрднाрдЧ, рд╡िрдд्рдд рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп | - | рд╕рд░рдХाрд░ी рдпोрдЬрдиाрдУं рдФрд░ рд╕рдм्рд╕िрдбी рдХे рд╕ंрдЪाрд▓рди рдХी рдиिрдЧрд░ाрдиी |
| рдХृрд╖ि рдмीрдоा рдХंрдкрдиी (AIC) | 2002 | рдлрд╕рд▓ рдмीрдоा рдпोрдЬрдиाрдУं рдХा рд╕ंрдЪाрд▓рди рдФрд░ рдк्рд░рдмंрдзрди |
рдкрд░िрд╢िрд╖्рдЯ – 2 : рдк्рд░рдоुрдЦ рдХृрд╖ि рдЛрдг рдпोрдЬрдиाрдПँ
| рдпोрдЬрдиा рдХा рдиाрдо | рдк्рд░ाрд░ंрдн рд╡рд░्рд╖ | рдЙрдж्рджेрд╢्рдп | рдк्рд░рдоुрдЦ рд▓ाрднाрд░्рдеी |
|---|---|---|---|
| рдХिрд╕ाрди рдХ्рд░ेрдбिрдЯ рдХाрд░्рдб (KCC) | 1998 | рдХिрд╕ाрдиों рдХो рдлрд╕рд▓ рдЛрдг рдоें рд╕ुрд╡िрдзा рджेрдиा | рдЫोрдЯे рдФрд░ рд╕ीрдоांрдд рдХिрд╕ाрди |
| рдк्рд░рдзाрдирдоंрдд्рд░ी рдлрд╕рд▓ рдмीрдоा рдпोрдЬрдиा (PMFBY) | 2016 | рдлрд╕рд▓ рд╣ाрдиि рдкрд░ рдмीрдоा рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा | рд╕рднी рдкंрдЬीрдХृрдд рдХिрд╕ाрди |
| рдк्рд░рдзाрдирдоंрдд्рд░ी рдХृрд╖ि рд╕िंрдЪाрдИ рдпोрдЬрдиा (PMKSY) | 2015 | “рд╣рд░ рдЦेрдд рдХो рдкाрдиी” рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХрд░ाрдиा | рд╕िंрдЪाрдИ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ |
| рдоुрдж्рд░ा рдпोрдЬрдиा (PMMY) | 2015 | рдЫोрдЯे рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдпों рд╡ рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдЙрдж्рдпрдоों рдХो рдЛрдг | рд╕ूрдХ्рд╖्рдо рдЙрдж्рдпрдоी рдФрд░ рдХृрд╖рдХ |
| рдиाрдмाрд░्рдб рдкुрдирд░्рд╡िрдд्рдд рдпोрдЬрдиा | рдиिрд░ंрддрд░ | рд╕рд╣рдХाрд░ी рдФрд░ рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдмैंрдХों рдХो рд╡िрдд्рддीрдп рд╕рд╣ाрдпрддा | рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╡िрдд्рдд рд╕ंрд╕्рдеाрдПँ |
рдкрд░िрд╢िрд╖्рдЯ – 3 : рдХृрд╖ि рдмीрдоा рдпोрдЬрдиाрдУं рдХा рд╕ाрд░ांрд╢
| рдпोрдЬрдиा | рдХрд╡рд░ेрдЬ | рдк्рд░ीрдоिрдпрдо (рдХिрд╕ाрди рдЕंрд╢) | рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПँ |
|---|---|---|---|
| PMFBY | рдлрд╕рд▓ рд╣ाрдиि, рдмाрдв़, рд╕ूрдЦा, рдХीрдЯ | рдЦрд░ीрдл – 2%, рд░рдмी – 1.5% | рдЖрдзुрдиिрдХ рддрдХрдиीрдХ рд╕े рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг |
| рд╡ेрджрд░ рдмेрд╕्рдб рдХ्рд░ॉрдк рдЗंрд╢्рдпोрд░ेंрд╕ рд╕्рдХीрдо (WBCIS) | рдоौрд╕рдо рдЖрдзाрд░िрдд рдЬोрдЦिрдо | рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдЕрдиुрд╕ाрд░ | рдЙрдкрдЧ्рд░рд╣ рдбेрдЯा рдЖрдзाрд░िрдд рдоूрд▓्рдпांрдХрди |
| рдкрд╢ुрдзрди рдмीрдоा рдпोрдЬрдиा | рдкрд╢ु рдоृрдд्рдпु | рдиाрдордоाрдд्рд░ | рдкрд╢ुрдкाрд▓рди рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рд╣ेрддु |
| рдордд्рд╕्рдп рдмीрдоा рдпोрдЬрдиा | рдордЫрд▓ी рдкाрд▓рди рд╣ाрдиि | рд░ाрдЬ्рдпрд╡ाрд░ | рдордд्рд╕्рдп рдкाрд▓рдХों рдХे рд▓िрдП рд╡िрдд्рддीрдп рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा |
рдкрд░िрд╢िрд╖्рдЯ – 4 : рдХृрд╖ि рд╡िрдд्рдд рд╕े рдЬुрдб़े рдк्рд░рдоुрдЦ рд╢рдм्рджाрд╡рд▓ी (Glossary)
| рд╢рдм्рдж | рдЕрд░्рде |
|---|---|
| рдЛрдг (Loan) | рдХिрд╕ी рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рд╕рдордп рдкрд░ рдм्рдпाрдЬ рд╕рд╣िрдд рд╡ाрдкрд╕ рдХрд░рдиे рдпोрдЧ्рдп рдЙрдзाрд░ рдзрди |
| рдкूंрдЬी (Capital) | рдХृрд╖ि рдХाрд░्рдп рдХे рд▓िрдП рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рдзрди рдпा рд╕ंрд╕ाрдзрди |
| рд╕рдм्рд╕िрдбी (Subsidy) | рд╕рд░рдХाрд░ рдж्рд╡ाрд░ा рджी рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рд╡िрдд्рддीрдп рд╕рд╣ाрдпрддा |
| рдмीрдоा рдк्рд░ीрдоिрдпрдо (Premium) | рдмीрдоा рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рджी рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рд░ाрд╢ि |
| рдиिрд╡ेрд╢ (Investment) | рднрд╡िрд╖्рдп рдоें рд▓ाрдн рдХे рд▓िрдП рдкूंрдЬी рд▓рдЧाрдиा |
| рд╡िрдд्рддीрдп рд╕рдоाрд╡ेрд╢рди (Financial Inclusion) | рд╣рд░ рд╡्рдпрдХ्рддि рддрдХ рдмैंрдХिंрдЧ рдФрд░ рд╡िрдд्рддीрдп рд╕ेрд╡ाрдУं рдХी рдкрд╣ुँрдЪ |
| рдлрд╕рд▓ рдЬोрдЦिрдо (Crop Risk) | рдлрд╕рд▓ рд╣ाрдиि рдпा рдЙрдд्рдкाрджрди рдоें рдЕрдиिрд╢्рдЪिрддрддा |
| Agri-FinTech | рдХृрд╖ि рдФрд░ рд╡िрдд्рддीрдп рддрдХрдиीрдХ рдХा рд╕ंрдпोрдЬрди |
рдкрд░िрд╢िрд╖्рдЯ – 5 : рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╡ेрдмрд╕ाрдЗрдЯ рдФрд░ рдСрдирд▓ाрдЗрди рдкोрд░्рдЯрд▓
| рдкोрд░्рдЯрд▓ / рд╡ेрдмрд╕ाрдЗрдЯ | рдЙрдкрдпोрдЧ |
|---|---|
| www.nabard.org | рдХृрд╖ि рд╡िрдд्рдд рдФрд░ рд╡िрдХाрд╕ рдпोрдЬрдиाрдПँ |
| www.pmksy.gov.in | рд╕िंрдЪाрдИ рдпोрдЬрдиा рдХी рдЬाрдирдХाрд░ी |
| www.pmfby.gov.in | рдлрд╕рд▓ рдмीрдоा рдпोрдЬрдиा рдХे рдкंрдЬीрдХрд░рдг рдФрд░ рджाрд╡ा рдЬाрдирдХाрд░ी |
| www.agriwelfare.gov.in | рдХृрд╖ि рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп рдХी рдпोрдЬрдиाрдПँ |
| www.rbi.org.in | рдмैंрдХिंрдЧ рдФрд░ рдХृрд╖ि рдЛрдг рдиीрддिрдпाँ |
| www.niti.gov.in | рдиीрддि рдЖрдпोрдЧ рдХी рдХृрд╖ि рд░िрдкोрд░्рдЯें |
рдкрд░िрд╢िрд╖्рдЯ – 6 : рд╕ंрджрд░्рдн рд╕ूрдЪी (References)
-
рднाрд░рддीрдп рд░िрдЬ़рд░्рд╡ рдмैंрдХ (RBI) — рд╡ाрд░्рд╖िрдХ рд░िрдкोрд░्рдЯ्рд╕, рдХृрд╖ि рдЛрдг рдиीрддि рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬ़।
-
рдиाрдмाрд░्рдб (NABARD) — рдХृрд╖ि рд╡िрдд्рдд рдкрд░ рдЕрдз्рдпрдпрди рд░िрдкोрд░्рдЯें।
-
рдХृрд╖ि рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп, рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ — рд╕рд░рдХाрд░ी рдпोрдЬрдиाрдПँ рдФрд░ рдмीрдоा рдиीрддिрдпाँ।
-
рдХृрд╖ि рдЕрд░्рдерд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдкाрда्рдпрдкुрд╕्рддрдХें — рдбॉ. рдЖрд░. рдХे. рд╢рд░्рдоा, рдбॉ. рдПрд╕. рдХे. рдЕрдЧ्рд░рд╡ाрд▓ рдЖрджि।
-
рдСрдирд▓ाрдЗрди рд╕्рд░ोрдд: pmfby.gov.in, nabard.org, agricoop.gov.in, niti.gov.in
рдкрд░िрд╢िрд╖्рдЯ – 7 : рдк्рд░ेрд░рдгाрджाрдпрдХ рдЙрдж्рдзрд░рдг (Inspirational Quotes)
ЁЯМ╛ “рдХृрд╖ि рдХेрд╡рд▓ рднोрдЬрди рдирд╣ीं рджेрддी, рдпрд╣ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдФрд░ рд╕рдн्рдпрддा рдХी рдЬрдб़ рд╣ै।”
— рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी
ЁЯТз “рд╣рд░ рдЦेрдд рдХो рдкाрдиी рдФрд░ рд╣рд░ рдХिрд╕ाрди рдХो рд╕рдо्рдоाрди।”
— рдк्рд░рдзाрдирдоंрдд्рд░ी рдХृрд╖ि рд╕िंрдЪाрдИ рдпोрдЬрдиा рдХा рдоूрд▓ рдЙрдж्рджेрд╢्рдп
ЁЯМ▒ “рдХृрд╖ि рд╡िрдд्рдд рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдХेрд╡рд▓ рдЛрдг рджेрдиा рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдХिрд╕ाрди рдХो рд╕рдХ्рд╖рдо рдмрдиाрдиा рд╣ै।”
ЁЯСЙ Knowledge | Motivation | Skills | Growth
ЁЯСЙJoin Our Group: Click
ЁЯЪА рдЖрдЬ рд╣ी рдЬुрдб़ें рдФрд░ рд╣рд░ рджिрди рд╕ीрдЦें рдХुрдЫ рдирдпा!
AgriGrow Solution
ЁЯЩП рдзрди्рдпрд╡ाрдж! рдЕрдЧрд░ рдЖрдкрдХो рдпрд╣ рд▓ेрдЦ рдкрд╕ंрдж рдЖрдпा рд╣ो рддो рдХृрдкрдпा рдЗрд╕े рд╢ेрдпрд░ рдХрд░ें рдФрд░ рд╣рдоाрд░े рдм्рд▓ॉрдЧ рдХो рдлॉрд▓ो рдХрд░ें।
ЁЯФЧ рд╣рдорд╕े рдЬुрдб़े рд░рд╣ें: Facebook | Instagram | Twitter | Telegram | YouTube
ЁЯТ╝ рд╣рдоाрд░ी рд╕ेрд╡ाрдУं рдХे рдмाрд░े рдоें рдЬाрдиें: Agriculture | Stock Market | Gyaan Sutra
⚠️ Disclaimer: рдЗрд╕ рдм्рд▓ॉрдЧ рдоें рджी рдЧрдИ рдЬाрдирдХाрд░ी рдХेрд╡рд▓ рд╢ैрдХ्рд╖рдгिрдХ рдФрд░ рд╕ाрдоाрди्рдп рдЬाрдирдХाрд░ी рдХे рд▓िрдП рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рдиिрд╡ेрд╢, рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдпा рдХाрдиूрдиी рд╕рд▓ाрд╣ рд╢ाрдоिрд▓ рдирд╣ीं рд╣ै। рдХिрд╕ी рднी рдиिрд░्рдгрдп рд╕े рдкрд╣рд▓े рд╡िрд╢ेрд╖рдЬ्рдЮ рд╕े рд╕рд▓ाрд╣ рд▓ें।
© 2025 Mahesh Pawar : рд╕рднी рдЕрдзिрдХाрд░ рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд। рдЗрд╕ рдм्рд▓ॉрдЧ рдХी рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХी рдЕрдиुрдорддि рдХे рдмिрдиा рдкुрдиःрдк्рд░рдХाрд╢рди, рдХॉрдкी рдпा рд╡िрддрд░рдг рдиिрд╖िрдж्рдз рд╣ै।

рдЯिрдк्рдкрдгिрдпाँ
рдПрдХ рдЯिрдк्рдкрдгी рднेрдЬें
Thanks for Comment....